loiz

2012-01-30T03:12:00.000-08:00

Zizek'in Komünist Ufuk (Encore Yayınları) kitabının arka kapağından...

"Bugün Komünizm birçözümün adı değil, bir sorunun adıdır: Bütün boyutlarıyla bir paylaşım sorunudur; yaşamımızın özü olan doğanın paylaşımı sorunu, biyogenetik paylaşımımızla ilgili sorun, kültürel paylaşım (“entelektüel mülkiyet”) sorunu ve sonuncu ama çok önemli olan, hiç kimse dışarıda bırakılmadan evrensel insanlık alanının paylaşımı sorunu. Çözüm her neyse, bu sorunu çözmelidir. Alvaro Garcia Linera’nın bir zamanlar dediğigibi, bu ufkumuzun Komünist kalmak zorunda olmasının nedenidir, içinde devindiğimizzihinsel bir alan olarak bu ufuk ulaşılamazbir ideal değildir. Bu imkansız mıdır? Cevabımız başladığım konunun etrafında dolaşan paradoks olmalıdır:Soyons realistes, demandons l’impossible[Gerçekçi ol imkansızı iste]. Gerçekte bugün için ütopya olan, sorunlarımızıvarolan sistemde mütevazı dönüşümlerle çözebileceğimize inanmaktır."

2012-01-30T03:03:00.001-08:00

2012-01-23T00:40:00.001-08:00

aşk

2012-01-09T15:16:00.000-08:00

AŞK?*

özgür öğütcen

psikiyatrist, psikoterapist

İMAGO Psikoterapi Merkezi

ozgur84@hotmail.com

Birisine şu soruyu sorduğumuzda yanmışız demektir: “Beni seviyor musun?”. Bu soru umutsuzluktan köken almaya meyilli bir sorudur. Kendimizi bir anda karşımızdakinin yargısının esiri olarak buluveririz. Bu soruyu çeşitli olumsuzlamalar yaparak şu şekillerde de sorabiliriz: “Beni neden sevmiyorsun?” ya da “Beni sevmiyor musun?” veya “Beni hiçbir zaman sevmeyecek misin?”. Ne türde sorarsak soralım bu soru bir esaretin, bir tutulmanın işaretidir. Ve kızgın bir çocuk şu cevabı yapıştırıverir: “Bende seni sevmiyor(d)um zaten!” Aşktan kaçamayız herhalde ve bu sorunu mutlak halinde ortaya koymaya çalışacak olursak, aşk bizim hakkımızda verilen hükmü bilme merakımızın nişanıdır. Bunu herkes bilmek ister, çünkü bu hüküm varoluşumuza verilmiş bir cevaptır. İnsanlar cevapsız sorulardan rahatsız olurlar. Bu yüzden “Beni seviyor musun?” sorusu tekrar tekrar sorulur ve yanıtlar hiçte tatmin edici değildir. Aşkı ayıramayız, parçalayamayız, yokedemeyiz. Aşk çok büyük bir faildir. Vardır. Bazı insanlar hiç aşık olmadıklarını, aşk nedir bilmediklerini söylediklerinde yanılıyorlardır; bu kişiler aşkın gerçek esirleridir. Çünkü aşkın sonundaki ölüm ihtimalinden korkarlar, ne de olsa ölüm aşkın nihai sınırıdır. Aşkı elde edemediklerini duyumsadıkları için en kolay şeyi seçerler, kendilerini severler. Ama bu gerçek bir vazgeçiş değildir.

II.

Kendisini çok seven insanlar genelde diğerlerinin –onların belirli sıkıntılarını telafi etme yeteneğinde olan- sevgilerinden feragat etmek zorunda kalırlar. Hemen hiçbir zaman içten bir karşılaşmanın tadını almadıkları için insanlar arası ilişkilerin şeyleşmesinin tam olarak ayırdındadırlar. Bu kişilere aşk var mıdır diye sorduğunuzda cevapları kesinlikle aşk yoktur olacaktır. Ama bu kadar basit mi? Tam bir karşılaşmadan anladığımız nedir o halde? İki insan arasındaki tam bir karşılaşma mümkündür, bunu en iyi şu yolla anlayabiliriz: bu iki insan bu karşılaşmanın tam bir karşılaşma olduğunu düşünmezler. Bu şart yerine getirildiyse bu bir aşktır denebilir. Kaçırılmış karşılaşmalar hüzün verir, bu durum öylesine dokunaklıdır ki bir kişi bunu anladığında ancak içten içe derin bir yas tutabilir. Bu gözyaşları boşuna değildir, çünkü yas başka bir sahnede kaybettiğimizi bize geri hediye eder. Aşktan, yastan ve ölümden kaçamayız. Mutluluk, gözyaşı ve keder akrabadır. Boşuna değil ki birine olan aşkımızı onu kaybedince anlarız, bu en bilindik klişelerden biridir. Onun hatırası için hüzünlenip solmasını bekleyebiliriz –ki başka bir biçimde canlanması için bir şanstır bu- veya hiddetle onu yerin dibine batırırız. Burada şu söylenmeli: öfke her zaman faydasız, kör bir hissiyat değildir. Son bir anda hüzün ve öfke arasında tercih yapmak gerekirse -aşkımın hatıraları mı, öfkemin faydaları mı diye,- kişinin hangisini tercih etmesinin daha hayırlı olacağına dair kesin bir kural telaffuz edilemez. İyi bir psikanalist bu durumda ‘bekleyelim ve görelim’ diyecektir. Bu nedenle psikanalistlerin sabırları analizanlara bir tür özensizlik, anlayışsızlık ya da anlamsızca saçmalama olarak görünür. Çünkü aşka temas eden ve ondan uzaklaşan kişi acılarının bir an evvel anlaşılmasını ve dindirilmesini isteyecektir. Psikanalistin bütün duyguların arkasındaki nedenselliği ortaya çıkarma isteği fazla yavaş gelecektir, bu çağ için oldukça fazla. Öyleyse birisine sen ona aşıksın dediğimizde bir an duracak ve şaşkınlıkla yüzümüze bakacaktır: ‘Aşk bu mu?’ diye. Bizde ona şöyle demeliyiz: ‘Evet bu! Ne sanmıştın ki!’. Bu diyalog şu şekilde devam edebilir: ‘Hayır ona aşık değilim, onu seviyorum, ona alıştım, onsuz yapamıyorum, hep onu düşünüyorum, rüyalarıma giriyor. Ama eminim bu aşk değil.’ Peki aşk nedir öyleyse?

III.

Aşk erotiktir ve en başta iki kişiliktir. Aşk bir ötekinin kanlı canlı, somut bedenini gerektirir. Büyük harfle yazılan herhangi bir şeyle (Tanrı, Vatan, Komünizm vs.) aramızda aşk olamaz, çünkü bu ilişki bizle türdeş olan bir ötekini içermez. Aşk bedenle başlar ve orada sonlanır. Zorunlu olarak heteroseksüel de değildir, homoseksüel olabilir ve çok önemsediğimiz üzere anneyle bebeğin bedenleri arasındaki gibi ilksel türden olabilir. Bebek önce kendi gereksinimleri açısından, sonrasında da arzusunun yöneldiği ilk mutlak form olarak annenin bedenine bağ(ım)lıdır. Ha keza annede bebeğinin bedeninde aşkının yeni bir canlanmasını bulur, baba ise bu aşkı katleder. Anne aşksa, baba yastır. Ama bebek ikisine de kızar; birisine kendisini bıraktığı ve başkalarını seçtiği için, diğerine ise kendisine ilk aşk acısını yaşattığı için. Bu ikili duygunun ne şiddette süreceği bir dereceye kadar müzakere sonucu belirlenir ve nihayetinde oluşacak duyguların şiddeti olumsaldır. O halde aşk evrensel olanı bir bağlamda karşısına alan, ama hemen ardındanda dönüp ilksel olanı yargılayandır. Bu ikili feragat bize başka insanlara aşık olabilme kapasitesini sağlar. Pire için yorganı yakmamayı başarabilirsek şayet, aşkımızın yönü ileri doğru olacaktır. Ama annenin ya da babanın aşkında ayak diretirsek kapana kısılırız, çok küçük bir mesafeyi önce ileri sonra geri doğru katedip dururuz. Bu bir sıkışmadır ve aşk acısının bunaltısından kategorik olarak farklıdır. Aşk bedendir demiştik, o halde aşk iki bedenin karşılaşmasıdır aynı zamanda. Beden ise biyolojik olmaktan çok simgesel olarak, dil aracılığıyla varolur. Bedenimizin her bir santimetrekaresi sözlerle yazılmıştır ve onlara geri dönerler.

IV.

Aşk kaybettiğimiz, bizi tamamlayacak olan öteki yarımızı aramak değildir. Aşk içinde bir sürpriz unsuru barındırır. Bilmediğimiz türde bir karşılaşma olması aşkın önkoşuludur. Bizi tamamlamaz, kusursuz hale getirmez, eksiklerimizi gidermez. Aşık olduğumuz kişi aradığımızı bildiğimiz şeyleri bize temin eden bir tedarikçi değildir. Aradığımızı bilmediğimiz ama aynı zamanda da aramadığımız ve bulursak onunla ne yapacağımızı bilemiyeceğimiz şeyi bize sunar aşığımız. Bu da ikinci bir şoktur, şaşkınlıkla bakakalırız: ‘Seni neden sevdiğimi soracak olursan, bunun yanıtını bilmiyorum’ deriz. Arada bir boşluk yine vardır, soruyla cevap arasında. Bu yüzden bir kişiye neden aşık olduğumuzun cevabını bulabilecek başka bir kişi yoktur. Hatta bu sorulmaması gereken bir sorudur, şayet aşkta bir tabu varsa bu olabilir! ‘Bana sana neden aşık olduğumu lütfen sorma.’ Peki aşk bizi tamamlamıyorsa niye dönüp dönüp güvence isteriz? Tam da bu tamamlanmamadan emin olmak için, eğer mükemmel bir aşk sözkonusu olsaydı ne olurdu bir düşünün. Aşk işte bu pürüzlerde, aksaklıklarda, eksikliklerde yaşar. Sevdiği kişiyi bir kez olsun terk etmeyi düşünmeyen var mıdır? Aynı annesini bir kez olsun öldürmek istemeyen bir oğlan çocuğunun tuhaf kaçması gibi bu da oldukça tuhaf kaçardı ve bu kişiyi derhal doktora götürmek gerekebilirdi.

İnsanın yaşamı bir şeyleri seçmek üzerine kurulmamıştır, daha çok bir şeyi seçtiğimizde seçmediklerimizin acısını yaşarız. Bu kayıp duygusu öyledir ki ‘iyi bir erkek’ bütün olasılıklara açık olarak varlığını sürdürmek ister bu yüzden. Erkek kadını ne kadar kendi aşkına verilmiş bir karşılık olarak görürse ondan o kadar uzaklaşacaktır. Kadın ise erkekte onun kendisini istediğinin, hatta yanlız onu istediğinin, durmadan tekrarına yürekten bağlıdır. İki fantazi evreni birbirine uymadığı için ilişkileri sürdürmek için başka bazı ek faktörlere gereksinim başgösterir. Erkek hakiki olarak istediği kadına çok yakınlaşan bir kadınla birlikte olduğunda baş dönmesi atakları yaşayacaktır; çünkü bu kadın ona kendisinde olmayanı en derin haliyle hatırlatacaktır. Kadın, erkeğin istediğini düşündüğü tutuma –ki bu bir yorum meselesidir ve kadınlar bunda erkeklerden daha başarılıdır- kendisini uydurmaya çalışacaktır. Yorumlamanın kadınlarda daha başarıyla sürdürülmesiyle terapistlerin çoğunun kadın olması arasında bir bağlantı olabilir mi? Oysa erkekler kadınlar tarafından hep ne istediklerini anlamayan kişiler olmakla suçlanırlar, bunda belli bir doğruluk payı vardır elbet. Ama sorun şu ki erkekler kendilerinin ne istediği sorulduğunda bir yanıt vermekte genetik olarak zorlanırlar zaten. Aralarında kavga çıkıp erkek kadına “Ne oldu?” diye sorduğunda kadınlar “Hiçbir şey yok!” derler, erkek daha da üstelerse bütün eski suç defterleri açılacaktır. Bununla birlikte aşk faktörü iki aşık kişinin birbirine tahammül etmesidir denilebilir. Aşk tahammül gücüne bağlıdır ve ayrıca kişilerin herbirinin öteki karşısında güçsüz olmayı üstlenebilmesinin derecesine bağlıdır. Aşk kısır bir iktidar mücadelesinin sonsuz döngüsünde öfkeye yenilebilir. Bu da onun güçsüzlüğüdür ne yapalım. Bir çiftin kavgası ‘bütün bunları biliyorum ama seni seviyorum’ lafında soluklanabilir, bu çözümün kötü bir yanı vardır, o da her seferinde fazla işe yaramamasıdır. Eğer bunu çok söylerseniz gitgide gücü azalacaktır, bu cümle zor zamanlarda çekilecek bir imdat frenidir, zırt pırt kullanılırsa sonuç vermez.

* Bu yazı Bibliotech Dergisinin 15. sayısında yayınlanmıştır.

2011-11-21T02:12:00.000-08:00

Freud’un Rüyası Olarak Oidipus Kompleksi*

Özgür Öğütcen

Freud sonrası dönemde psikanalitik hareketin yönü, bir bağlamda, Oidipus öncesi dönemdeki annenin rolüne ve önemine artan bir vurguyla dikkat çekilmesi

olarak tanımlanabilirse şayet (Ego Psikolojisi’nde bu böyledir belki, ama Melanie Klein’da ve bütün bir Nesne İlişkileri ekolünde durum tamamen böyledir)

Jacques Lacan tam tersi bir yönde hareket etmiş, Baba figürünü -başta simgesel işlevi olmak üzere- başat role yerleştirmiştir. Lacan için bu, post-Freudcu

konformist bozuşmanın Freud’a dönüş içindeki telafisini, en azından bir ilk dönem boyunca, ifade eden ara uğraklardan birisidir. Lacan’ın yapısalcı ilk

döneminde belirttiği üzere çocuk/bebek/insan yavrusu bu yörüngede fallus olmaktan fallusa sahip olmaya doğru hareket etmektedir.

Freud’un çalışması boyunca –başlangıçtaki Rüyaların Yorumu’ndan Totem ve Tabu’ya, oradan Uygarlığın Huzursuzluğu’na ve en sonunda da Musa ve

Tektanrıcılık’a kadar- babanın işlevi, pozisyonu ve gücü değişkenlik göstermektedir. Bununla, görünürde karşıtlık oluşturan olgusal bir durum ise

Freud’un vaka öykülerinde gözlemlenebilir: vakalarda anlatılan kadınların ve erkeklerin babaları, kuramsal güçlerine karşın, genelde güçsüz, iktidarsız ve

sorunlarla malul durumda erkeklerdir[1]. Bunun semptomatik bir anlamı olsa gerek.

Freud’un Oidipus kompleksini evrensel bir olgu olarak ortaya koyma girişiminde, kritik önemdeki iddiası, arzudan kaçmanın arzunun gerçekleşmesine yol

açmasıdır. Arzu arzudan kaçarken gerçekleşir. Bütün insanlar zaten çoktan orada olan bu evrensel kurala dahil olurlar. Ne kadar hızlı koşarsak koşalım arzumuzu

geride bırakamayız.

Lacan, merkezi bir Freudcu kavram olan Oidipus kompleksini yeniden formüle ederken fallusun penisin eşdeğeri olmadığını ve gösteren olarak her üç düzende de

(imgesel, simgesel ve gerçek) farklı işlevler gördüğünü dile getirmiştir. Benzer şekilde bir gösteren olarak baba da gerçek bir kişi olmaktan çok bir metafordur.

Babanın-Adı [The-Name-of-the-Father], anne-çocuk çiftini ayırır ve çocuğun, arzunun ve eksikliğin simgesel düzenine girmesini sağlar. Oidipus

kompleksinde babanın işlevi aracılığıyla süperego şekillenir. Süperego babanın içselleştirilmesinin sonucudur.

Freud’un Oidipus kompleksi kavramı, muhtemelen psikanalizin en popüler kavramıdır. Bilindiği üzere Sofokles tarafından eski Yunan trajedisinden derlenen

Kral Oidipus’ta, Oidipus farkında olmadan babasını öldürür ve annesiyle evlenerek kral olur; Freud, en derin bilinçdışı arzumuzun babamızı öldürmek ve

annemizle evlenmek olduğunu öne sürmüştür. Freud’un girişimi çocuğun anne-babasına yönelik çiftedeğerli [ambivalence] –sevgi ve düşmanlıkla dolu olan-

hissiyatlarının bir açıklamasını sağlamaya yöneliktir. Kompleksin pozitif formunda arzu bir rakibin (aynı cinsiyetten olan ebeveynin) ölümünü arzulamak olarak

ortaya çıkar ve buna karşıt cinsiyette olan ebeveyne yönelik bir cinsel arzu eşlik eder. Kompleksin negatif formunda ise bunun tersi olur; aynı cinsiyetten ebeveyn

arzulanır ve karşı cinsten olandan nefret edilir. Aslında, ‘normal’ Oidipus’ta hem pozitif hem de negatif öğeler bir arada bulunmaktadır. Oidipus kompleksinde

önemli olan, çocuğun ebeveynlerine yönelik çiftedeğerli hissiyatlarını müzakere etmesi ve çözmesidir. Freud bu sürecin üç ila beş yaşları arasında

gerçekleştiğini gözlemlemiştir. Oidipus kompleksinin çözülmesiyle birlikte cinsellikte ‘latans/gizillik’ denilen döneme girilir; ta ki puberteyle birlikte cinsellik

tekrar ortaya çıkıncaya kadar bu evre sürer. Ek olarak Freud, Oidipus kompleksinin evrensel, tarih-aşırı ve kültür-aşırı bir fenomen olduğunda ısrar etmiştir.

Oidipus kompleksi, anne ve çocuk arasında imgesel olarak kurulan ilişkiyi ortadan kaldırmaktadır ve üçlü bir yapıyı temsil etmektedir, ancak hep bahsedildiği

üzere imgesel de asla basit bir ikili ilişki değildir –her zaman bir üçüncü öğeyi içermektedir: Öteki. Çocuğun en erken deneyimleri, anneye çocuğun beslenme,

bakım ve büyütülme gereksinimleri açısından mutlak bir bağımlılıkla karakterizedir. Aynı zamanda çocuk annenin/Öteki’nin arzusu etrafındaki muammayla da

yüz yüzedir (Ben Öteki’nin arzusunda neyim?). Çocuğun cevapları Oidipus kompleksinin çözülmesi ile birlikte gelecektir.

Freud’da Oidipus kompleksi, sonucunda süperegonun zuhur ettiği bir kimlik kazanma ve dürtü düzenlemesi sürecidir.

Babanın müdahalesi aracılığıyla çocuk zamanından önce, bolluk içindeki bebeksi imgesel dünyasından eksikliğin simgesel evrenine düşer. Oidipus kompleksi

işte bu imgeselden simgesele geçişi imlemektedir veya başka bir deyişle Freud’un Totem ve Tabu (1913) ve Uygarlığın Huzursuzluğu (1930)’nda

kuramsallaştırdığı gibi doğadan kültüre geçişi imlemektedir. Freud’a göre, Oidipus kompleksi uygarlığın, dinin, ahlakın ve sanatın kökenlerini işaret etmektedir.

Simgesel düzen ve gösterme süreci, Lacan’a göre, ‘fallik’tir ve paternal metafor ve paternal yasanın dayatılmasıyla inşa edilir. Baba, sosyo-simgesel yasanın

cisimleşmesi olarak görülür ve paternal metafor işlevi anne ile babanın yasası için arzudaki yer değiştirmedir. Bu aynı zamanda bilinçdışının kurucu anıdır ve

fallusun bilinçdışının merkezi göstereni olarak kaydedildiği andır. Paternal metaforun içselleştirilmesi başka bir şeyi daha yaratır: Süperego.

Süperego, ensest tabusunun içselleştirildiği ve buna sıklıkla ahlaki vicdanın gelişiminin eşlik ettiği doğadan kültüre geçiş yoluyla ortaya çıkar. Lacan, süperego ve

yasa arasındaki bu ilişkiyi elinde tutmaktadır ve Freud’un geliştirmediği bir paradoksa işaret etmektedir. Totem ve Tabu’da Freud, enseste karşı olan yasağın

sonraki bütün toplumsal yasalar için dayanak oluşturduğunu iddia etmektedir. Başka bir deyişle, bütün insan öznelerinin en kökensel arzusu ensest için duyulan

arzudur ve bunun yasaklanması bütün toplumların kurucu ilkesini temsil etmektedir. Lacan, süperegonun simgesel düzende yer aldığını ve yasayla yakın ama

paradoksal bir ilişki içinde olduğunu söylemektedir. Yasak sadece kültürün alanında işlemektedir ve bunun amacı ensesti daima dışlamaktır.

Farklı bir şekilde söyleyecek olursak, yasak kendisinin dışarda bırakılmasının arayışı üzerine kuruludur veya yasağı çiğnemek yasağın varlığının önkoşuludur.

Bir yandan, süperego öznenin arzusunu düzenleyen simgesel bir yapıyken, öte yandan bu kendinden geçmiş, kör emirdir. Lacan’ın XX. Seminer’i olan

Encore’da söylediği gibi, süperego dışında hiçbir şey bir kişiyi zevk almaya zorlamaz: “Süperego jouissance`ın emridir –Keyif al!”. Bu yüzden süperego aynı

anda hem yasadır hem de onun kendi yıkımıdır ya da yasanın alt yüzüdür. Süperego, kamusal veya toplumsal yasanın- başarısız olduğu yerde ortaya çıkar; bu

yetersizlik anında, yasa –Zizek’in dediği üzere- bir illegal jouissanceiçinde destek aramaya zorlanır. Yani, süperego kamusal yasanın diyalektik karşıtıdır;

Zizek buna müstehcen ‘karanlık’ yasa demektedir –bu karanlık alt yüzey her zaman zorunlu olarak kamusal yasaya eşlik etmektedir. Psikanalize göre, öznenin

yasak ve arzu arasındaki bu gerilimden kolayca kaçınabilmesinin ya da onu çiğnemesinin yolu yoktur. Bu yapılırsa kendini suçluluk olarak hissettirecektir.

Aslında, eğer bu yasağı çiğnersek ve ensest yaparsak kendimizi sadece suçlu hissetmeyiz; ensest yapmış olmaktan dolayı neredeyse daima suçlu

hissedeceğimiz/hissettiğimiz sonsuz bir duruma girmiş oluruz. Bu yüzden, Zizek’in sık sık belirttiği gibi, süperegonun nihai paradoksu şudur:

‘süperegonun emirlerine ne kadar boyun eğersek onun baskısı o kadar artar, süperegonun emirlerine ne kadar çok itaat edersek kendimizi o kadar çok suçlu

hissederiz’.

Oidipal babayla özdeşleşme yoluyla ensest yasağı içselleştirilir ve Oidipal arzu terk edilir. Freud’a göre bu süreç sonucunda süperego kurulmaktadır. Ama biz

burada Freud’da bir baba kavramı değil iki tane baba kavramı görüyoruz.

Oidipus miti ve Totem ve Tabu’nun ilk baba miti, çoğunlukla aynı mitin iki versiyonu olarak kavranır, yani ilk baba miti, öznenin bireyoluşunun temel ifadesi

olarak Oidipus mitinin mitik, tarihöncesi geçmişine yapılan soyoluşsal bir yansıtma olarak görülür. Gelgelelim daha yakından bakıldığında, iki mitin fena

halde asimetrik, hatta birbirlerine karşıt oldukları görülecektir. Oidipus miti, keyfe (yani enseste, anneyle cinsel ilişkiye) ulaşmamızı önleyenin yasaklayıcı fail

sıfatıyla baba olduğu öncülüne dayalıdır. Alttaki ima, baba katlinin bu engeli ortadan kaldıracağı ve böylece yasak nesnenin keyfini tam olarak çıkarmamızı

sağlayacağı şeklindedir. İlk baba miti bunun neredeyse taban tabana zıttıdır: Baba katlinin sonucu bir engelin kaldırılması değildir, keyif en nihayet menzilimize

giriyor değildir. Tam tersine, ölü babanın yaşayandan daha güçlü olduğu ortaya çıkar. Baba katlinden sonra, Babanın-Adı sıfatıyla, yasak keyif meyvesine

ulaşmayı geri çevrilemez biçimde meneden simgesel yasa faili sıfatıyla ölü baba hüküm sürer.

Zizek’in sorusunu tekrar edecek olursak, “Bu çiftleme neden zorunludur?” İmkansız olanın yasak olarak bir kez daha kaydedilmesi neden gereklidir?

Oidipus mitinde, keyfin yasaklanması, son kertede, hala dışsal bir engel işlevi görür; bu engel olmasa tam anlamıyla keyif sürebilmemiz olasılığını açık bırakır.

Ama keyif zaten, kendi içinde imkansızdır. Lacancı teorinin klişelerinden biri, konuşan varlığın, tam da konuşan bir varlık olduğu için keyfe ulaşmasının mümkün

olmadığıdır. Baba figürü, içkin imkansızlığa simgesel bir yasak biçimi vererek bizi bu açmazdan kurtarır. Totem ve Tabu’daki ilk baba miti, bu imkansız keyfi

müstehcen Keyfin-Babası figüründe, yani tam da yasaklayıcı fail rolü üstlenen figürde cisimleştirerek Oidipus mitini tamamlar –daha doğrusu bu mite

eklenir. Yanılsama, tam anlamıyla keyif sürebilen en azından bir öznenin (bütün kadınlara sahip olan ilk babanın) var olduğu yanılsamasıdır; bu haliyle

Keyfin-Babası figürü, babanın en baştan beri ölü olduğunu –yani hiçbir zaman yaşamadığını, tabi çoktan ölmüş olduğunu bilmemesini saymazsak- göz ardı eden

nevrotik bir fantazidir.

Oidipus kompleksinde yasa baba katlinden önce vardır, ilk baba mitinde ise baba öldürülünce yasa ortaya çıkar. Freud niye önce Odipus mitine, sonra da

Totem ve Tabu’daki ilk baba mitine gereksinim duymuştur? Bunun yanıtı kliniktir: Oidipus histeriği kliniğine, ilk baba ise obsesyon kliniğine Freud’un

reaksiyonudur. Lacan histeriklerin babalarıyla ilişkilerinin çekirdeğinde bir tür “idealize edilmiş baba”, “babaların babası” [Le père perrie, The father fathers]

figürü olduğunu iddia etmiştir. Freud, Oidipus kompleksini histeri kliniğine yanıt olarak devreye sokarak histeriklerin bu idealize babasını kuramsal bir statüye

yükseltmiştir.

Bundan çıkarılacak ders, süperegonun baskısının, onun sözde “akıldışı”, “verimsiz”, “katı” baskısının yerine akılcı bir biçimde kabul edilen feragatler, yasalar

ve kurallar koyularak kesinlikle azaltılamayacağıdır. Mesele daha çok, keyfin bir kısmının daha en baştan yitirilmiş olduğunu, tam keyfin “başka bir yerde”,

yasaklayıcı failin konuştuğu yerde yoğunlaşmış olmayıp doğası gereği imkansız olduğunu kabul etme meselesidir. Oidipal baba –simgesel yasanın faili sıfatıyla,

Babanın-Adı sıfatıyla hüküm süren baba- kendi içinde zorunlu olarak çiftlenmiştir, otoritesini ancak süperegoya ait Keyfin-Babası figürüne yaslanarak kullanabilir.

İşte tam da Oidipal babanın –düzen ve uzlaşmayı garanti altına alan simgesel yasa failinin- bu bağımlılığı yüzündendir ki Lacan sapıklığı (perversion),

perè-version, yani babanın versiyonu diye yazmayı tercih eder.

Günümüzde babanın simgesel otoritesinin zayıfladığından, hatta öldüğünden bahsetmek neredeyse bir zorunluluk haline gelmiştir. Peki ölen bu baba

hangisidir? Sınırsız bir jouissanceı deneyimlememizi yasaklayan baba mıdır bu sözü edilen veya ölümüyle bu yasanın maddileşmesini sağlayan baba mıdır?

Baba figürünün içsel bölünmesini göz önüne almadan bu sorulara verilecek cevaplar politik olarak muhafazakar bir duruşa gerilemeye yol açma tehlikesini

içermektedir. Politik olarak Efendi/patriyark/sapkın babanın uygulayabileceği potansiyel şiddet ancak maternal bir süperegonun hakimiyetindeki

sosyo-simgesel yapının ortaya çıkaracağı şiddetle karşılaştırılabilir. Anneye bir gerileme özgürleştirici olmamasının ötesinde babasal yasanın dağılıp gitmesiyle

birlikte bütün öznel dayanak noktalarımızı da dağıtabilir: kendimizi bir anda pre-psikotik bir evrende bulabiliriz.

Babanın simgesel otoritesinin dağılması meselesi güncel bir sorun değildir; Freud’un yaşadığı dönem Viyana’sı onun bu olaya tanıklığıdır. Freud’un Oidipus

Kompleksi kavramına Lacan’ın getirdiği eleştirdiği, bunun Freud’un rüyası olduğunu söylemesi tam da bu noktayla ilgilidir. Freud bilindiği üzere öncelikle

histerik kadın hastalarla çalışmıştı. Bu kadın hastalar babalarından memnun değillerdi, babalarını daha ‘iyi birer baba’ olmaya davet ediyorlardı. Bunun nedeni

ise aslında onlar için önemli olanın anne olmasıydı, kadınlar için önemli olan diğer kadınlardır. Kadınların gözü diğer kadınlardadır, bir erkeği başka bir kadının

varlığında arzularlar. Hepimiz için arzu ötekinin arzusudur, ama bir histerik için bu iki kere böyledir. Freud’un ‘güçlü baba’yı korumak istemesinin iki kaynağı

olduğu söylenebilir: birincisi rüyalarında ortaya çıkan babasına duyduğu özlem ve aşk[2], ikincisi ise histeri kliniği karşısında kapıldığı şaşkınlık (bu ikincisi

kısmen Freud analizden geçmediği için oluşan bir eksiklikti). ‘Güçlü baba’ isteği nevrotik bir semptomdur: çocuklar hep babalarının diğer babalardan daha güçlü,

daha yakışıklı, daha neşeli, daha uzun boylu vs. olmasını isterler: Benim babam senin babanı döver. O halde Oidipus Kompleksi Freud’un rüyasıdır dediğimizde,

bu kompleksin aynı rüya gibi yorumlanması gereken bir malzeme olduğunu söylemiş oluyoruz. Oidipus Kompleksi evrensel değil kısmi bir klinik olgudur:

nevrozlar için geçerli olduğu kadar sapkınlıklar ve psikozlar için geçerli değildir.

Freud’un Oidipus teorisi nevrotiklerin asli fantazisini “bilimsel” olarak doğrulmaktan başka bir şey değildir. Aynı şeyin nevrotiklerin aile romanslarında da

görülmesi tesadüf değildir. Babamızı anne/kadına yerleştirdiğimiz tehlikeyle savaşan biri olmasının cazibesine sürekli kapılırız, bu tehlike daima jouissance ile ve

bizim onun kurbanı olmamızla ilgilidir.

Muktedir baba figürü, -bütün kadınlara sahip olan, bütün keyfin sahibi- bir yanılsamadan ibarettir. Bütün kadınlar ve erkekler için varolan basit gerçek

jouissanceın herkes için imkansız olmasıdır. İşte toplumsal karmaşa bu imkansızlığın yasak şekline çevrilmesinin garantörüdür.

Lacan 1960’ların sonuna kadar azalan bir sempatiyle yaklaştığı Freudcu Oidipus kompleksi mitini XVI., XVII ve XVIII. Seminerlerinden itibaren tamamiyle

kullanışsız ve alakasız ilan etmiştir; daha da kötüsü klinik için ciddi hatalar oluşturabileceğinden bahsetmiştir. Bu seminerlerden sonra Oidipus kompleksini

“Freud’un rüyası” olarak tanımlamaya başlamıştır. Ve eğer bu bir rüyaysa haliyle daha uzun süre kuramsal bir inşa olarak görülemez; bu rüya ancak yorumu davet

eden bir bilinçdışı formasyondur. Bu dönüşüm niye oldu? Bunun pek çok nedeni var: birincisi Lacan’ın bu seminerlerle birlikte dört söylemi (efendi, analist,

histerik ve üniversite söylemleri) kuramsal sözlüğüne eklemiş olmasıdır.

Lacan, Oidipus kompleksi Freud’un rüyasıdır demekle bunu mitten tamamen farklı yasalara tabi bir oluşum olduğunu dile getirmektedir. Freud Totem ve Tabu’da

ikinci bir miti, ilk baba mitini, devreye sokma ihtiyacı duymuştur.

Lévi-Strauss, Oidipus ve Antigone mitlerine iki temel, ilksel problemin yarattığı çelişkiyi çözmek üzere başvurulduğunu ileri sürmüştür: bu sorunlardan birincisi

“Bir kişi bir kişiden mi doğar, iki kişiden mi?” sorusudur. Bu insan üremesinin kaçınılmaz ve muammalı sorusudur. İkincisi ise “Aynı aynıdan mı ya da

farklı bir şeyden mi doğar?”dır.

Lacan’da mitlerin bir tür imkansızlığı ifade ettiği görüşüne katılır, ama ona göre bu imkansızlık gerçeke yerleşmiş olan cinsel ilişkinin imkansızlığıdır. Lacan

burada bilim ve miti de karşıtlaştırarak bilimin imkansızlığı indirgediğini ve elimine ettiğini, mitin ise sezgi ve anlam ürettiğini söyler. Bilim, mitin onu

söyleyebileceğinden daha fazla imkansızı yazamaz. Psikanaliz bilime daha yakındır.

Bir rüya mit değildir, eğer Lacan’ın dediği doğruysa ve Oidipus kompleksi Freud’un rüyasıysa o da artık mit değildir. Eğer rüyaysa farklı yasalara tabidir; rüya

çalışmasıyla çarpıtılmış bilinçdışı arzuyu içerir ve bu çarpıtmada en başta yoğunlaştırma ve yer değiştirme iş başındadır. Veyahut Lacan’ın terimleriyle

söyleyecek olursak rüyanın oluşumunda metafor ve metonimi işgörmektedir.

KAYNAKLAR

- Evans, Dylan (1996), An Introductory Dictionary of Lacanian Psychoanalysis, Routledge, London&NY

- Freud, Sigmund (2001), Düşlerin Yorumu, I. Cilt, çev. Emre Kapkın, Payel, İstanbul

- Freud, Sigmund (1996), Düşlerin Yorumu, II. Cilt, çev. Emre Kapkın, Payel, İstanbul

- Freud, Sigmund (1998), Olgu Öyküleri, I. Cilt, çev. Ayhan Eğrilmez, Payel, İstanbul

- Freud, Sigmund (1996), Olgu Öyküleri, II. Cilt, çev. Ayhan Eğrilmez, Payel, İstanbul

- Freud, Sigmund (2002), Totem ve Tabu, çev. K. Sahir Sel, Sosyal, İstanbul

- Grigg, Russell (2006), Beyond the Oidipus Complex, Jacques Lacan and the Other Side of Psychoanalysis (ed. Justin Clemens, Russell Grigg) içinde, Duke

University Press, Durham and London, sayfa 50-68.

- Lacan, Jacques (1994), The Four Fundamental Concepts of Psychoanalysis, çev. Alan Sheridan, Penguin, London

- Lacan, Jacques (2007), The Seminar of Jacques Lacan: The Other Side of Psychoanalysis (Vol. Book XVII), çev. Russell Grigg, Norton, London&New York

- Lacan, Jacques (1990), Television: A Challenge to the Psychoanalytic Establisment, çev. D. Hollier, R. Krauss, A. Michelson, Norton, New York

- Sofokles (2002), Kral Oidipus, çev. Güngör Dilmen, Mitos Boyut, İstanbul

- Verhaeghe, Paul (2006), Enjoyment and Imposibility: Lacan’s Revision of the Oidipus Complex, Jacques Lacan and the Other Side of Psychoanalysis (ed. Justin

Clemens, Russell Grigg) içinde, Duke University Press, Durham and London, sayfa 131-154.

- Zizek, Slavoj (2006), How to Read Lacan, Granta, New York

- Zizek, Slavoj (2007), Gıdıklanan Özne, çev. Şamil Can, Epos, Ankara

NOTLAR

[1] Bu durumu görmek için Freud’un Histeri Üzerine Çalışmalar’daki vakalarına, ayrıca Dora Vakası’na, Fare Adam’a, Kurt Adam’a ve Küçük Hans vakalarına

bakmak yeterlidir.

[2] Bkz. Freud, S (2001), Düşlerin Yorumu I, çev.Emre Kapkın, Payel Yayınları, İstanbul, sayfa 243-245. Bu sayfalarda Freud’un babasına ilişkin gördüğü

rüyalardan biri olan Roma’da bir sokağın köşesi rüyasını ve buna getirdiği yorumları bulmak mümkündür.

* Bu yazı ilk olarak www.icgoru.com web sitesinde yayınlanmıştır.

2011-08-18T07:11:00.000-07:00

http://encoreistanbul.com/

2011-01-06T13:01:00.001-08:00

Sevgili Arkadaşlar,

Buffalo Üniversitesi Psikanaliz ve Kültür Çalışmaları Merkezi'nin 1996 yılından bu yana yayınlamakta olduğu uluslararası Umbr(a) dergisi bir süre sonra Türkçe olarak okurlarıyla buluşacak. Editörlüğünü Joan Copjec'in yaptığı dergide psikanaliz, felsefe, politika, feminizm, ideoloji alanlarında çalışan pek çok ünlü düşünürün eserlerini görmek mümkün olacak. Umbr(a), ABD'de yayınlanıyor ama oldukça "frankofon" bir dergi. İlk sayıdan başlayarak makaleleri yayınlanan yazarları kısaca özetlemek gerekirse: Alain Badiou, Slavoj Zizek, Jacques Alain Miller, Jacques Derrida, Eric Santner, Joan Copjec, Fethi Benslama, Moustafa Saphouan, Colette Soler, Paul Verhaeghe, Bruce Fink, Russell Grigg, Renata Salecl, Jean-François Lyotard, Joel Dor, Alenka Zupancic, Mladen Dolar, Tim Dean, Etienne Balibar, Yannis Stavrakakis, Christian Jambet, Philippe Lacoue-Labarthe, Serge Andre, Kojin Karatani...

Görüldüğü üzere düşünce dünyasına yön veren pek çok isim bu derginin yayınlanmasında önemli katkılar yapmışlar. Dilimizde de güncel felsefi, psikanalitik ve kültürel tartışmaların yürütülmesinde önemli katkıları olacağına inandığımız bu yayının gerçekliğe dönüşmesinde Encore Yayınları'nın çok önemli bir payı var; Encore'un ve yöneticisi Mehmet Öznur'un desteği olmasaydı bu proje gerçekliğe dönüşemezdi. Büyük bir teşekkürü de projenin hayata geçirilmesinde büyük çaba ve özveri sarfeden Bahadır Turan hakediyor.

Umbr(a) ile birlikte dilimizde nitelikli, kapsamlı ve yön verici bir mecra açılmış olacak. Psikanalizin diğer disiplinlerle kesişiminde dünyada nasıl tartışmalar yürütüldüğünü görme imkanına kavuşacağız. Aynı zamanda bu çeviriyle birlikte özgün, Türkçe ve uluslararası bir derginin yayınlanmasına da aracılık etmeyi umut ediyoruz.

İlk sayı "Badiou" üzerine olacak, bu ilk sayıda görüşmek dileğiyle.

Sevgiler

Özgür Öğütcen

2010-11-24T11:05:00.001-08:00

Psikanalitik Alan/LOİZ

IFEA (Institut Français d’Etudes Anatoliennes)

Ortak Etkinliği

“Lacancı Psikoz Anlayışı”

Konuşmacı: Christian Hoffmann

Psikanalist, Paris

Espace Analytique Üyesi

Université Paris VII- Diderot Öğretim Üyesi

Yer: Notre Dame de Sion Lisesi Konferans Salonu, Harbiye (TRT Radyosunun Karşısı)

Tarih: 18 Aralık Cumartesi

Saat: 17:00

ETKİNLİK ÜCRETSİZDİR!

Etkinlik dili Fransızca olup Türkçe simültane tercüme yapılacaktır!

İletişim: ozgur84@hotmail.com

Christian Hoffmann kimdir?

Christian Hoffmann, Paris VII-Diderot Üniversitesi’nde klinik psikopatoloji profesörüdür. Aynı zamanda Paris Diderot Üniversitesi’nin “Psikanaliz ve Tıp; Psikanaliz ve Psikiyatri Araştırmaları Merkezi”nin yöneticisidir. Uluslararası Espace Analytique derneğinin Paris seksiyonunun üyesi olan Hoffmann çok sayıda makalenin yazarıdır ve yönetiminde bircok kitap yayınlanmıştır. Ayrıca Christian Hoffmann’ın yakın zamanlarda “Beyinler ve İnsanlar – Yeni Psikanalitik Araştırmalar” (2007) ve “Freud’a giriş: Gerçekliğin Bastırılışı” (2008) adlı kitapları yayımlanmıştır.

Lycée de Notre Dame de Sion'un katkılarıyla.

2010-06-08T00:45:00.001-07:00

"...From a structural point of view, this reversal of the primal myth explains several typical contemporary phenomena on the gender level. Contemporary sons have great difficulties in regarding their fathers as representatives of ancient patriarchal authority. As a consequence, the security and protection associated with that authority has disappeared, resulting in ever-increasing levels of anxiety and thus aggression in the sons. The absence of the possibility of identifying with the symbolic function itself condemns the contemporary male to staying at the level of the immature boy and son, afraid of the threatening female figure, which once more assumes its atavistic characteristics. These sons are just wandering around, staying forever in the same position, owing to the lack of an identificatory figure; thirty-year- old kids and adolescents of forty are no longer the exception. On the psychopathological level, we are confronted with a new category: the so-called borderline state. From our point of view, this is the hysterical subject stuck at the preoedipal, anxiety-loaded level. For lack of a masculine identificatory figure, a number of men proceed in the opposite direction and become perfect... mothers. Recent developments in this respect can literally be seen on the screen. In Kramer vs. Kramer (Rober Benton,1986), it sufficed for the hero to take the motherly role, but later, Mrs. Doubtfire (Chris Columbus) required a complete metamorphosis of a man into a woman."

Paul Verhaeghe

2010-05-04T01:45:00.000-07:00

LOIZ (Lacan Okumaları İçin Zizek Grubu)
Espace Analytique İstanbul 2009-2010 Dönemi Toplantıları

"Bir Psikoz Vakası Bağlamında Psikozlara Lacancı Yaklaşım"

Konuşmacı: Ceylin Özcan (Klinik Psikolog, Psikoterapist)
Tartışmacı: Özgür Öğütcen (Psikiyatrist, Psikoterapist)

Yer: TPD Istanbul Subesi (Hüseyinağa Mah. Mesrutiyet Cad. No: 10 Galatasaray - HSBC Banka Binasi, Tel:2516661)Saat: 19:00-21:00Tarih: 28.Mayıs.2010 CumaUcret: 20 TL.Not: Katılmak isteyenlerin psikanalitikalan@yahoo.com.tr veya ozgur84@hotmail.com adresine email atmaları rica olunur.

2010-03-19T06:31:00.001-07:00

İSTANBUL BİLGİ ÜNİVERSİTESİ
KLİNİK PSİKOLOJİ YÜKSEK LİSANS PROGRAMI &
PSİKANALİTİK ALAN & LOİZ (Lacan Okumaları İçin Žižek Grubu)

2009-2010 KONFERANS DİZİSİ KAPSAMINDA SUNAR - IV

Patrick Landmann
Psikiyatrist, Psikanalist
L'Université Paris VII Denis-Diderot
Paris

“Psikanalist Kimdir?”
Lacanyen Psikanalize Giriş

24 Nisan 2010, Cumartesi 18:00-20:00

Konferans ücreti:
1. Bilgi üniversitesi mensuplarına ve öğrencilerine ücretsiz
2. Bilgi üniversitesi Klinik Psikoloji Yüksek Lisans Programı mezunlarına 20 TL
3. Tüm öğrencilere ve psikiyatri ve psikoloji asistanlarına 20 TL
4. Psikiyatr, psikolog, psikanalist, psikolojik danışman, terapist, sosyal hizmet uzmanı (çalışanlara) 35 TL

Sunum dili Fransızca olup ardıl çeviri yapılacaktır

Yer: Santral Kampüsü
Bina: E4 Oda: 305
Eski Silahtarağa Elektrik Santralı Emniyettepe Mah. Kazım Karabekir Cad. No:2/13 34060 Eyüp/İstanbul
Harita için tıklayınız.

İletişim için: http://us.mc328.mail.yahoo.com/mc/compose?to=psikanalitikalan@yahoo.com.tr veya http://us.mc328.mail.yahoo.com/mc/compose?to=ozgur84@hotmail.com

2010-02-21T12:35:00.000-08:00

LOIZ (Lacan Okumaları İçin Zizek Grubu)2009-2010 Dönemi Toplantıları

"Dürtüden objet petit a`ya"

Konuşmacı: Özgür Öğütcen
Tartışmacı: Fiona Faraci

Yer: TPD Istanbul Subesi (Hüseyinağa Mah. Mesrutiyet Cad. No: 10 Galatasaray - HSBC Banka Binasi, Tel:2516661)

Saat: 19:00-21:00

Tarih: 05.Mart.2010 Cuma

Ucret: 20 TL.

Not: Katılmak isteyenlerin psikanalitikalan@ yahoo.com. tr veya ozgur84@hotmail. com adresine email atmaları rica olunur.

2010-02-13T02:58:00.001-08:00

İSTANBUL BİLGİ ÜNİVERSİTESİ

KLİNİK PSİKOLOJİ YÜKSEK LİSANS PROGRAMI &

PSİKANALİTİK ALAN & LOİZ (Lacan Okumaları İçin Žižek Grubu)

2009-2010 KONFERANS DİZİSİ KAPSAMINDA SUNAR - III

Jean-Jacques Rassial

Psikanalist, Marseille

“Psikanalitik Düzenleme ve Çerçeve Sorunsalı”

20 Şubat 2010, Cumartesi 18:00-20:00

Yıllar içerisinde psikanalitik teori ve klinik Freud’un buluşlarını temel alarak gelişmiş ve derinleşmiştir. Günümüzde, bu adım adım ilerleyişin sonuçlarını ve tedaviye olan etkisini ifade eden bir veriye rastlanmamaktadır. Bu konuşma, analiz sureci, psikanalitik düzenlemenin oturtulması, yorum ve analizin sonu ile ilgili ipuçları vermeyi amaçlamaktadır. Çerçevenin düzenlenmesi çoğunlukla psikanaliz ve psikoterapi arasındaki ayrımı, farklılığı belirtmek için ortaya konmakta ve tartışılmaktadır. Bununla birlikte, çerçeveye dair olu şabilecek herhangi bir değişiklik tedavinin analitik niteliğini etkileyecekmiş gibi gösterilmektedir. Değişkenler ne olursa olsun, temel kural olarak yerleştirilen ve düzenleme ile aktarımın çalışılmasını belirleyen dalgal ı dikkat ve yorumun amacının, psikanalitik kürün dinamiğini değerlendirmeye nasıl yetebildiğini açıklayacağız.

Jean-Jacques Rassial kimdir?

Jean-Jacques Rassial, Provence Üniversitesi Aix-Marseille I (Marsilya-FRANSA) Psikanaliz ve Klinik Psikopatoloji Bölüm başkanı ve Psikanalitik Alan’ın (Espace Analytique) Paris seksiyon üyesidir. Üniversite çatısı altındaki birçok araştırma çalışmalarıyla birlikte özellikle psikanalizin Praksiyolojisi ve Epistemolojisi üzerine araştırmalar yürütmektedir. Yaklaşık otuz senedir psikanalist olan Jean-Jacques Rassial, ilk başlarda ergenlik ve sınır durumlar üzerine yapmış olduğu çalışmalar tarafından tanınmıştır. Başka bir deyişle, çerçevede daima düzenlemeler ve temel ilkelere geriye dönüşler gerektiren bir popülasyon ile çalışmıştır. Çok sayıda makalenin yazarı ve yönetiminde birçok kitap yayınlanmış olan Jean-Jacques Rassial, “Temsilin Yasağı (1981)”, “Sınır Durumdaki Özne (1996)”, ve “Psikanalist ve Ergen (2009)” kitaplarının da yazarıdır.

(Bilgi üniversitesi mensuplarına ve öğrencilerine ücretsiz, Bilgi üniversitesi Klinik Psikoloji Yüksek Lisans Programı mezunlarına 25 TL, diğer tüm öğrencilere 25 TL.) Sunum dili Fransızca olacaktır. Simultane çeviri yapılacaktır.

Yer: Santral Kampüsü

Bina: E4 Oda: 305

Eski Silahtarağa Elektrik Santralı
Emniyettepe Mah. Kazım Karabekir Cad. No:2/13 34060 Eyüp/İstanbul

2010-01-08T05:25:00.001-08:00

İSTANBUL BİLGİ ÜNİVERSİTESİ
KLİNİK PSİKOLOJİ YÜKSEK LİSANS PROGRAMI &
PSİKANALİTİK ALAN & LOİZ (Lacan Okumaları İçin Žižek Grubu)
2009-2010 KONFERANS DİZİSİ KAPSAMINDA SUNAR II

Christian Hoffmann
Psikanalist, Paris

“Günümüz bilimselliği bağlamında psikozların kliniği; Freud, Lacan ve Neuroscience”

30 Ocak 2009, Cumartesi 18:00-20:00

Ergenlikte ortaya çıkan psikozlara psikanalitik bir bakış:

Öncelikle klinikten yola çıkarak ve psikopatolojik noktalara değinerek ergenlikte psikoz başlangıcına işaret eden ilk ve temel olgular işlenecektir. Ardından sanrı ve ‘deliliğin’ ortaya çıkış yolu izlenecektir. Bununla birlikte, terapötik soru ve sorunsallara değinilecek ve ergenliğin günümüzdeki yüzü sınır ilişkileri kapsamında sorgulanarak çalışılacaktır. Psikozlara Freud, Lacan ve Neuroscience aracılığı ile değinerek bağlantılar kurulacak, psikiyatri ve psikanaliz arasındaki geçişler işlenecektir.

Christian Hoffmann kimdir?
Christian Hoffmann, Paris 7 Denis Diderot Üniversitesi’nde klinik psikopatoloji profesörü ve bölüm başkan yardımcısıdır. Aynı zamanda Paris Diderot Üniversitesi’nin “Psikanaliz ve Tıp ; Psikanaliz ve Psikiyatri Araştırma Merkezi”nin yöneticisidir. Prof. Hoffmann, Psikanalitik Alan’ın (Espace Analytique) Paris seksiyonunun üyesidir ve uluslararası olarak gerçekleştirilen birçok seminer ve konferansa başkanlık etmiştir. Çok sayıda makalenin yazarı ve yönetiminde bircok kitap yayınlanmış olan Prof. Christian Hoffmann, “Beyinler ve insanlar – yeni psikanalitik araştırmalar (2007)” ve “Freud’a giriş. Gerçekliğin bastırılışı (2008)” kitaplarının da yazarıdır.

Konferans ücreti 50 TL. (Bilgi üniversitesi mensuplarına ve öğrencilerine ücretsiz, Bilgi üniversitesi Klinik Psikoloji Yüksek Lisans Programı mezunlarına 25 TL.) Sunum dili Fransızca olacaktır. Simultane çeviri yapılacaktır.

Yer: Santral Kampüsü
Bina: E4 Oda: 305
Eski Silahtarağa Elektrik Santralı Emniyettepe Mah. Kazım Karabekir Cad. No:2/13 34060 Eyüp/İstanbul

2009-12-22T05:16:00.001-08:00

RUNNING HEAD: FEMALE SEXUAL DEVELOPMENT AND SEXUALITY

Büşra Yalçınöz

Female Sexual Development and Female Sexuality:
From Psychoanalysis to Feminism

Female Sexual Development and Female Sexuality

Sexual development and sexuality about children have always been a tabooed issue. Freud was the first revolutionary theorist who mentioned this and in fact his main assumptions based on the sexuality in children. He covered the sexual development of both boys and girls but he stated that it is more difficult to understand the sexual development of girls (Freud, 1932). There are two reasons for this difficulty: one cause is that the original bond with mother must transform to father and the other cause is that the role of clitoris should be repressed and then transformed to vagina. Hence, according to him, understanding the underlying processes of female sexual characteristics and female sexuality is more complicated than boys.
With Freud, some other psychoanalytic writers including Klein, Abraham, Horney or Lacan contributed to this issue much. Some of them agreed with Freud, some did not but all of them enable more understanding about this issue. The first aim of this paper is to make a summary of different theories about female sexual development. The second one is comparing these theories with each other and ensuring a more clear understanding. Feminist arguments will also be helpful to recognize biased ways of perceptions about these theories, especially traditional psychoanalytic ones.
Mainly, this paper consists of five sections. In the first one, a traditional psychoanalytic view (Freud, Klein and Abraham) about the process of Oedipus complex in women is mentioned. In the second section, specifically transformation of clitoral sexuality to vaginal is considered under the perspective of both the theories of classical psychoanalysis and more contemporary ones. The next section is about the critiques and contributions of Horney and Lacan for the understanding of female sexual development. The fourth section includes the comparison of Feminist theories with Freudian ones. Finally, in the last section, some of recommendations are made for a more clear perspective.

Psychoanalytic Theories of Female Sexual Development

“Many women suffer temporarily or permanently, in childhood or in adult age, from the fact that they have been born female” (Abraham, 1922, pg.1).
It seems that all traditional psychoanalytic theories of femininity have developed their assumptions based on the inferiority of womanhood. This so called inferiority is caused by anatomical distinction between two sexes: male possession of penis and female lack of it. Male possession of penis is perceived as a superiority of him as opposed to female counterparts. In this section, it will be mentioned about how and why this perception of inferiority was formed, which levels of sexual development were involved and, how these will influence the future sexual and character development of females.
Freud (1933 as cited in Chodorow, 1989) supposed that sex difference does not matter before the phallic phase (ages around four) and before this stage there is no awareness of genital difference for both sexes. Also, Freud, in his same paper, proposed that “little girl is a little man” in this early stages of life. His assumption hinders the fact that there is no feminine character but masculine character. Both boys and girls thought that they have a penis. In girls, clitoris is functioning like a penis but when they begin to compare themselves with boys, the deficiency of clitoris as compared with penis is perceived and this perceived shortage results in feelings of inferiority of women (Freud, 1924).
As Abraham (1922) stated, accepting this organic inferiority will be an afflictive process because it is a narcissistic injury for the girls. One way to deny this deficiency is to believe that she will have a penis later or her clitoris will grow eventually (Mitchell, 2000). As a good example of this, Abraham (1922) mentioned one type of game which played repetitively. Little girl takes one cigarette to father and one to the mother and she holds the third one against lower part of her body. The meaning of this game is that girl wants to prove her mother possession of the penis like the father so her own lack of penis becomes only temporary so she can have one in the future. Other parallel explanation is that they had a penis before as boys but it was taken away from them so this defect is perceived not as primary but a secondary loss resulting from earlier castration (Abraham, 1922).
The question of how the transformation in the object-choice occurs in girls is crucial to understand female sexuality and development. Both boys and girls are attached to their mothers before the phallic phase (Freud, 1932). As revealed by Freud, although boys’ attachment to their mother is not going to change in the genital level, girls must change their object-love from mother to their father for the sake of a normal sexual development. As mentioned above, because of the fact that not having a penis is very disappointing, little girl first believes she will have one in the future. After some time this expectation is extinguished, the idea of castration first comes to her mind as a personal unfortunate event yet she realizes that this is general to all other children and adults in her gender (Freud, 1932). This perception of castration results in an injury of original affective ties between mother and girl child because “her mother has not given her a propel genital, i.e. that she was born a women” (Freud, 1932; pg. 288). Hence, little girl charges the mother with the responsibility of being born without a penis or with a castrated one.
Freud (1932) also suspected that this change may not be a direct result of rivalry condition in Oedipus times yet this may have roots in preceding phase of close mother-daughter attachment. According to Klein (1928), after the oral and anal phases, boys change both their libidinal-position and related aim yet, although the libidinal-position changes in girls, its aim remains same. Klein assumed that in boys, the “receptive” aim of the oral and anal phases transforms to the aim “penetration” related to possession of the penis. In girls, receptive aim retains from oral to phallic phase and as a result feeling of disappointment for the mother increases and then she turns to the father with the oral-genital receptive aims. She mentioned that frustrations in both oral and anal phases cause to traumas and cause to the phantasy of destroying libidinal object. As a result of this, feelings of guilt in the Oedipus have roots in these earlier phases and also, the frustrations by the mother cause to turning away from her as reinforced by the perceived castration.
Recognition and acceptance of her castration is the way to normal feminine sexual development. When this occurrence is characterized by her hostility toward mother because she deprived the penis from her, and it is marked by penis-envy which must be repressed and transformed (Mitchell, 2000). Freud (1932) suggested that awareness of being castrated also shows the inferiority of her own sex and superiority of the male and as a result she may deny this fact. At this point he defined three different paths which she may follow. In one of these, she may withdraw from sexuality altogether because she is afraid of comparing herself with boys (clitoris-penis comparison) and possible future of this line is neurosis. In the second line, penis envy could not be repressed and transformed, as a result she hopes and tries to get a penis in her life. Freud defined it as ‘masculinity complex’ which is represented generally with homosexual object-choice. The third way to follow is the appropriate transformation of mother-attachment to the father and desiring to give a birth to a man (transformation of penis envy). This last pathway is defined as ‘positive’ Oedipus complex and it is the only healthy and normal way to womanhood (Mitchell, 2000).
As mentioned above, girls’ desire for the penis must be repressed and transformed for the sake of healthy female sexual development. Little girl wants a baby from father and as a result of abandoning her wish for penis (Freud, 1927). One more element also can be added to this penis-baby equation which is feaces. Abraham proposed when mother gives the infant her milk as a gift, little girl in turn gives its feaces to the mother (Mitchell, 2000). The little girl thinks that she can make herself a penis like she makes feaces (“motion”) for herself or her father can give her one as a gift. Yet, when she realizes neither growing a penis nor be given one is possible, “feaces = gift = penis” equation changes to “feaces = penis = baby”. She begins to envy her mother and her children and also wants to be given a child from his father. Girls’ envious feeling for mother and her children sublimated through the identification with mother and consequently maternal impulses develop. Also in the age of puberty, the expectation of the gift (baby) from the father has to be sublimated so the hope for the gift detaches from father to men (for review see Abraham, 1922).
Klein (1928) also mentioned that the sexual development of females is more disadvantageous than male counterparts because boys have really a penis but girls have only dissatisfied and uncertain desires about motherhood. The hope of giving birth seems to compensate the woman for the feeling of ‘inferiority’ and also it is uncertain because there is no assurance of future fertility.
Freud (1927) also revealed some other consequences of penis envy which are mostly related to characteristics of women’s psychological structure. First thing is that although penis envy is transformed, it endures as a personality character of jealousy. Another thing is that as a result of penis envy girls’ narcissistic sturucture is injured and because of her organic inferiority she realizes that she cannot compete with boys. Consequently, she has to move away from masculinity to the femininity (from active to passive being). Final thing to mention is the super-ego development of females. According to Freud, super-ego of females is not strong and harsh as of males because identification with the father is lacking. Hence, he stated that “they show less sense of justice than men, that they are less ready to submit to the great necessities of life, that they are more often influenced in their judgments by feelings of affection or hostility” (Freud, 1927, pg. 141).

Female Sexuality: Clitoris and Vagina

Freud’s assumption of “little girl is little man” excluded the possibility of earlier awareness of vagina in girls. He firstly revealed that there is no vaginal activity until the age of puberty. As a result, there can be no femaleness before puberty but maleness recognized within the phallic stage. It is assumed that only clitoris is active at these earlier stages as a female counterpart of male organ. Yet, Abraham wrote to Freud some of his assumptions about this issue. He proposed that there can be an earlier ‘vaginal-anal stage’ because of the two neurotic symptoms –frigidity and vaginismus- (Mitchell, 2000). Although Freud partly accepted earlier anal origins of vaginal sensitivity, he continued to believe that it is secondary to the clitoris as the main infantile sexual organ (Mitchell, 2000).
Similar to the transformation of original mother attachment to the father attachment, sexual sensitivity must change its origins from clitoris to the vagina, the true female sexual organ, for the sake of normal female sexuality (Freud, 1932). Although clitoris continues to play important part in the preparation of sexual intercourse, the vagina must become the main organ for the sexual satisfaction because ‘clitoridial’ women will lose their wish for the penile penetration (vagina is conceptualized as the refuge for the penis). Hence, Freud based his female sexuality theory on the repression of the clitoral activity.
When little girl deserts the clitoral activity, she also gives up masturbation because it reminds her narcissistic soreness –because of the fact that she is castrated- (Freud, 1924). At puberty, its sensitivity emerges again but instead of the pre-genital active aims, it has masturbatory role with passive aims which is preliminary to the vaginal penetration. Finally, when the young girl abandons clitoral masturbation, she also gives up active aims. So this renovation from active to passive aims helped the transition from active wanting of mother to the passive wanting of the baby from father as a gift (for review see Mitchell, 2000).
Jayne (1980) reviewed the scientific literature about the clitoral and vaginal sensitivity. The major result of her study is that auto manipulation of clitoris is the origin of the most intense sexual gratification in women. Accordingly, the addition of the vagina diminishes the sexual gratification because sexual intercourse does not cause an organic orgasm. Hence, she asked why women must renounce the clitoral activity for the less intense gratification. Master and Johnson (1966 as cited in Jayne, 1980) stated that most of their women participants reported although clitoral masturbation cause to more intense organic response, it is not necessarily pleasing, subjectively and psychologically, as in the coition. Also, studies done with married women found that most of them renounce masturbatory activity and psychologically gratified more from intercourse than masturbation. Yet, this satisfaction may not be direct consequence of vaginal activity in coition, instead it may depend on the stimulation of the whole body in the intercourse (Mitchell, 2000)
Additionally, it was shown that clitoris is a unique organ which has certain role in initiating or elevating sexual response which does not exist in males. Hence, Freud’s equation of the clitoris with penis is disconfirmed (Jayne, 1980). Also, it may mean that the clitoral masturbation is not a masculine activity but it is a unique female way for sexual gratification. From this point of view, the theory of renouncing clitoral masturbation for the normality of female sexuality becomes more suspicious.

Psychoanalytic Feminism

The term of ‘psychoanalytic feminism’ (used by Chodorow in the ‘Feminism and Psychoanalytic Theory’) does not reflect feminism in theoretical sense but it pictures the psychoanalytic literature which is separated from traditional sexual theory of Freud. Horney’s critiques about traditional female sexuality theory and Lacanian construction of female sexuality will be the main focus of this section.
To begin with Horney, she stated that psycho-analysis is a masculine theory which is created by male genius (Horney, 1926). Hence, she revealed it is easier to focus and evaluate male sexual development instead of female one. Although she accepted and appreciated the theory of penis-envy, she tried to contribute feminine sexuality theory with different philosophical perceptions. In the ‘Flight from Womanhood’, it is assumed that all civilization was made up by males: laws, religion, science, culture or art so the term of ‘objective’ is actually male objectivity (Simmel as cited in Horney, 1926). Thus, according to her, it is very reasonable to think that the different values of male and female nature given by science and society are not neutral ones but they are masculine. Also, Horney thought that psychoanalytic ‘objective’ theories about female sexuality inevitably affected by male’s subjective relations attached to women and as a result female sexuality theory represents the desires and frustrations of men. An important thing to be added is women’s acceptance of their ‘roles’ in the masculine standard. The good example of this may be that the giving up of clitoral masturbation of married women because this may be related with women’s unconscious worries about men’s strong wishes of penetration and also it reflects the masculine expectancy of men rather than the normality of female sexuality.
Horney (1926) questioned the notion of ‘motherhood’ with the words of “….as a woman, ask in amazement, and what about motherhood? And the blissful consciousness of bearing a new life within oneself? And the ineffable happiness of the increasing expectation of the appearance of this new being? And the joy when it finally makes its appearance and one holds it for the first time in one's arms? And the deep pleasurable feeling of satisfaction in suckling it and the happiness of the whole period when the infant needs her care?” (pg, 329). All traditional psychoanalytic literature gave a picture of inferior, disadvantageous and suffering woman in all her life-time so it is the first time in focusing stronger side of womanhood. In this context, she supposed a part of unconscious psyche of male about the intense envious feelings of motherhood. Thus, femininity complex in men is not surprising like masculinity complex in women. Because of that males relatively play less part in the creation of living beings, she questioned that the desire of men in creative works in every fields can be the compensation of the envy of mothering. She added that although the disadvantage of women in terms of genital organization was seen only in pre-genital phase, the lesser capacity of male production is an ultimate feature of them
It seems that contribution of Horney to the psychoanalytic literature was adding new perceptions to feminine sexuality. These perceptions include some philosophical, social and political meanings which are very important in today’s thinking about femininity.
As another major writer in psychoanalytic literature, Lacan’s views about female sexuality seem very important both in the world of psychoanalytic and socio-political movements. In fact, it can be supposed that his theory combines inner psyche of women and cultural meanings of it. Lacan (as cited in Mitchell & Rose, 1982) criticized the reduction of meaning of the phallus to the drives of oral/anal aggressiveness. He stated that the meaning of phallus belongs to the symbolic realm which is constructed with language. A thing can be conceptualized missing or lacking only it is valued high in the pre-existing hierarchy. So, the missing thing is not in the reality but in subjective order. Phallus has no real value in itself but it reflects the value of addition in cultural sense. This notion is also similar to Horney’s philosophical references about the equation of masculinity and objectivity of science (subjectivity of the masculine objectivity).
The symbolic meanings as a main focus in Lacanian theory is formed in language because all subjects are constituted in language. Child’s symbolization begins with the absent mother, the notion of missing something cause to words as reflections of objects, mother as a first object. The concept of ‘desire’ also initiates at this moment: desire of the ‘Other’ who symbolically has truth and wholeness yet in reality, it is empty and does not exist. Phallus banned the sexual desire of the child and meaning of the castration is that this desire for the mother refers not her but ‘beyond her’, the phallus, and this figured by the father who has the phallus. Yet, it is not related with actual existence of penis or the father but is in the symbolic, no one can have the phallus, the desire cannot be satisfied. “Phallus thus indicates the reduction of difference to an instance of visible perception, a seeming value” (Mitchell & Rose, 1982, pg 42). Phallus represents laws and prohibitions and because of that female is constituted with this reference of male sign, it is a “failed femininity”.
Another important Lacanian assumption is “the woman does not exist” (Mitchell & Rose, 1982, pg.48). Because of that Other refers to fantasy of unity, women is constructed as an assurance of the wholeness for man: women is in the fantasy of the men hence she does not exist. It has also similarities with the assumption that women generally constituted and accepted themselves as a representative part of men’s wishes and values (Horney, 1926).
Lacan defined the difference between sexes not as biological but as linguistically which reflects culture. As Horney mentioned, culture is formed by male values and laws and as a result, in Lacanian terms, female and her sexuality is fantasized and constructed by men as a representation of their desire. Lacan’s work has very valuable arguments in terms of social inequality between sexes, women’s lack of sense and their alienation in such a phallocentric culture because it reflects that it is not related to organic or evolutionary inferiority of womanhood but it represents the construction of cultural meanings of hierarchical sexual difference (Chodorow, 1989).

Feminism and Psychoanalysis

Most of the traditional psychoanalytic writers accuse feminists and feminism with that this movement reflects the pathological forms of female sexuality and womanhood. Common view is that these types of women are involved with the intellectual and professional types of ‘masculine’ activities because they could not suppress and transform their penis-envy therefore they continue to compete with boys with the hope of having a penis. On the other hand, most of the feminist writers argue that psychoanalysis has nothing to do with women and sexuality because it is not a psychological but cultural and political issue. Or even if it is related to psychology, there is still no need of a theory about unconscious conflicts of women because it has no value in daily social life. Additionally, they charged Freud (and psychoanalysis generally) with being sexist, anti-women (for review see Chodorow, 1989).
Chodorow (1989) summarized some important points of conflicts between psychoanalysis and feminism and tried to reconcile these two theories. Her main assumption is that only one of these theories is not enough for explaining feminine sexual development and sexuality, there should be intersections between their assumptions both in theory and practice. These points will be stressed in the next paragraphs.
The first thing Chodorow mentions is that although social and political issues have determinative importance in the feminine sexuality, we are born sexed as either women or men. We have different sexual and anatomical organization and different sexual orientations. It is not like the role of motherhood or fatherhood but is our fundamental way of ‘being in the world’. Sex and gender is processing with a unity; social organization creates gender and sexual identity as females or males and also, our being sexed (men or women) is constructed into this social organization.
Secondly, feminist theories assume that although we are biologically men or women, sex and gender are the creations of cultural and political power. Thus, it seems that they do not want to hear about any psychological explanation of feminine inferiority because it has no facilitative role for their wish to change the inequality of cultural underpinnings of sexuality. Also, according to Chodorow, sexuality theory of Freud does not explain natural and evolutionary ways of being for the survival of society but it is about needed conditions for the continuity of male dominance, female oppression of sexuality and heterosexual dominance.
As above mentioned, one of the objections of feminists is that Freud is a sexist and both psychoanalytic theory and practice is cruel to women. It is not a wrong blaming; he mentioned for example weaker superego for women, feeble sense of justice, less cultural importance, fragility, shame and jealousy. He mentioned of these as universal character-traits of womanhood and even these should be in this way for normal and healthy female sexual development. Accordingly, the hypothesis of that psychoanalytic female sexuality theory granted the male dominance and female oppression is verified.
Furthermore, psychoanalysis is not value-free because it does not contain only objective scientific hypothesis but subjective interpretations most of which come from clinical practice. According to Chodorow, ‘observer’ and ‘observed’ created the psychoanalytic theory through their interpersonal situation and interpretations of this situations. Hence, psychoanalytic theory of feminine development and sexuality is direct interpretations of Freud (as a man) on his female patients. As Horney revealed, psychoanalytic objectivity is ‘masculine subjectivity’. In fact, with Lacanian words, there is no objectivity in the world of phallus; all things are subjective based on their place to the phallus.
Still, Chodorow revealed that the interpretations of psychoanalysis about female sexuality may have some value for changing the sexual inequality. We do not live only in here and now and but we live also in the past with our unconscious conflicts. This is the reason for why both men and women are resistant to change for the most of the times and they continue their female or male roles. Thus, to change something in the world of inequalities requires a close examination of our unconscious motives and conflicts; this is the way for the free and conscious choice.

Discussion

All of the theories either scientific or not, have cultural and political meanings or implications. Most of the time, science represents the zeitgeist, the soul of here and know, also paradoxically both contributes and changes it. Naturally, primary psychoanalytic development affected from its times, especially the oppression of the sexuality of women and male dominance in society. Although, psychoanalytic female sexuality theory reflects the zeitgeist and also contributes to the inequality between sexes (for instance, with defining the active way of being in women as pathological or assuming weaker super-ego of women as a required character of healthy womanhood), it is a crucial and important step to change and understand as a first elaborative theory about both female sexual development and sexuality. It may be helpful to make some arguments about the limitations of theories and recommendations about this issue. Firstly, psychoanalytic theories make universal generalizations about the femininity and sexuality. This notion has limitations at two points: first is about the uniqueness of individuals and second is about the uniqueness of cultures. Every individual has an exclusive history with an exclusive environment so it cannot be assume that there are universal, generalized character traits both in women and men. Feminist theories also should be careful and avoid these types of generalizations. Clinical practice of psychoanalysis gives important advantage for theoretical knowledge to understand the unequaled person in here and now also with an exclusive past narrative. Culture as a crucial contributor to both individuals and theories themselves, should be analyzed in an exhaustive fashion. Culture involves social environment, language, religion, region, beliefs systems or political climate. Hence psychoanalysis should benefit from anthropological and socio-cultural studies and combine result of these studies with their clinical practice. Also, especially in the issue of feminine sexual development, social learning theories can be very helpful to understand the role of the environment on the reproduction of feminine and masculine positions.
As a second necessity, more scientific research must be done for more clear and ‘objective’ understanding of the femininity. For instance, the scientific research of Master and Johnson (as cited in Jayne, 1980) disconfirmed Freud’s assumption of clitoris-penis equation and showed that clitoris is a unique organ in females instead of female counterpart of male organ. These types of studies will be helpful for diminishing the male biased interpretations of psychoanalytic theory.
The main aim of this paper was to mention most important theories of female sexual development, presenting them in a coherent fashion and most importantly making comparisons between them for the integrative point of view. It is important to see the issue of female sexual development and sexuality in an integrative way because it has not only psychological but socio-cultural and political implications. Combining the different perspectives enables to see lacking or biased assumptions and also gives clearer and wider understanding.

References

Abraham, K. (1922). Manifestations of the female castration complex. Int. J. Psycho-Anal., 3, 1-29.
Chodorow, N., J. (1989). Feminism and psychoanalytic theory. London: Yale University Press.
Freud, S. (1924). The infantile genital organization of the libido: A supplement to the theory of sexuality. Int. J. Psycho-Anal., 5, 125-129.
Freud, S. (1924). The passing of the Oedipus complex. Int. J. Psycho-Anal., 5, 419-424.
Freud, S. (1932). Female sexuality. Int. J. Psycho-Anal., 13, 281-297.
Horney, K. (1926). The flight from womanhood: The masculinity-complex in women, as viewed by men and women. Int. J. Psycho-Anal., 7, 324-339.
Jayne, C. (1980). The dark continent revisited : An examination of the Freudian view of the female orgasm. Psychoanalysis and Contemporary Thought, 3, 545-568.
Klein, M. (1928). Early stages of the Oedipus conflict. Int. J. Psycho-Anal., 9, 167-180.
Mitchell, J. & Rose, J. (1982). Introductions. In: J. Lacan, Feminine Sexuality. New York: Norton.
Mitchell, J. (1974). Psychoanalysis and feminism. New York: Basic Books.

2009-12-14T23:48:00.000-08:00

İPTAL
ÖNEMLİ İPTAL!!!19 Aralık günü gerçekleştirilecek olan "Freud, Lacan ve Neuroscience" toplantısı Sayın Hoffmann'ın acil sağlık sorunu nedeniyle iptal edilmiştir!!!

2009-12-02T11:16:00.000-08:00

BİLGİ ÜNİVERSİTESİ
KLİNİK PSİKOLOJİ YÜKSEK LİSANS PROGRAMI &
PSİKANALİTİK ALAN/LOİZ (Lacan Okumaları İçin Žižek Grubu)
2009-2010 KONFERANS DİZİSİ II

Christian Hoffmann
Psikanalist, Paris

Günümüz bilimselliği bağlamında psikozların kliniği;
"Freud, Lacan ve Neuroscience”

19 Aralık 2009, Cumartesi 18:00-20:00

Lacan Okumaları İçin Zizek Grubu/PsikanalitikAlan ve BÜ Kl.Psikoloji YLP'nın düzenlediği toplantılar dizisinin ikincisi bu sefer ilginç bir alana odaklanıyor: "Freud, Lacan ve Neuroscience". Bilindiği üzere bu toplantı serisinin amacı Lacanyen psikanalizin Türkiye'de tanınmasını ve yaygınlaştırılmasını sağlamaktır. Her iki ayda bir gerçekleştirilen toplantılar yurtdışından gelen seçkin Lacanyen psikanalistlerin katılımıyla sürmeye devam edecektir.

Ergenlikte ortaya çıkan psikozlara psikanalitik bir bakış:
Öncelikle klinikten yola çıkarak ve psikopatolojik noktalara değinerek ergenlikte psikoz başlangıcına işaret eden ilk ve temel olgular işlenecektir. Ardından sanrı ve ‘deliliğin’ ortaya çıkış yolu izlenecektir. Bununla birlikte, terapötik soru ve sorunsallara değinilecek ve ergenliğin günümüzdeki yüzü sınır ilişkileri kapsamında sorgulanarak çalışılacaktır. Psikozlara Freud, Lacan ve Neuroscience aracılığı ile değinerek bağlantılar kurulacak, psikiyatri ve psikanaliz arasındaki geçişler işlenecektir.

Christian Hoffmann kimdir?

Christian Hoffmann, Paris 7 Denis Diderot Üniversitesi’nde klinik psikoloji profesörü ve bölüm başkan yardımcısıdır. Aynı zamanda Paris Diderot Üniversitesi’nin “Psikanaliz ve Tıp ; Psikanaliz ve Psikiyatri Araştırma Merkezi”nin yöneticisidir. Prof.Hoffmann, Psikanalitik Alan’ın (Espace Analytique) Paris seksiyonunun üyesidir ve uluslararası olarak gerçekleştirilen birçok seminer ve konferansa başkanlık etmiştir. Çok sayıda makalenin yazarı ve yönetiminde bircok kitap yayınlanmış olan Prof.Christian Hoffmann, “Beyinler ve insanlar – yeni psikanalitik araştırmalar (2007)” ve “Freud’a giriş: Gerçekliğin bastırılışı (2008)” kitaplarının da yazarıdır.

Konferans ücreti 50 TL. (Bilgi üniversitesi mensuplarına ve öğrencilerine ücretsiz, Bilgi üniversitesi Klinik Psikoloji Yüksek Lisans Programı mezunlarına 25 TL.) Sunum dili Fransızca olup eşanlı çeviri yapılacaktır.
Yer: Santral Kampüsü
Bina: E-4 Oda: 305

Santral Kampüsü
Eski Silahtarağa Elektrik Santralı
Emniyettepe Mah. Kazım Karabekir Cad. No:2/13 34060 Eyüp/İstanbul

20 Kasim toplantisi icin notlar...

2009-11-12T04:20:00.000-08:00

"Lacan`da Kadinlik, Erkeklik ve Cinsiyet" semineri icin notlar...

Malum olduğu üzere 1970’lerin sonundan itibaren psikanalitik teori üniversitelerdeki itibarını hızla yitirdi. Psikanaliz bütün sosyal ve kültürel fenomenleri psiko-seksüel açıklamalara indirgemekle ve fallogosentrik olmakla eleştirildi. Bu eleştirilerin dışında genel bağlamda psikanaliz üç düzeyde kriz içindedir: (1) bilimsel bilgiye göre, insan zihninin kognitivist-nörobiyolojik modeli Freudcu modele baskın çıkmıştır, (2) klinik anlamda, psikanalitik tedavi ilaçlar ve bilişsel-davranışçı tedaviler karşısında hızla pozisyonunu kaybetmektedir, (3) toplumsal bağlamda, geç kapitalizmin baskın hedonist yasakçılığı bireyin cinsel dürtülerini daha fazla geçerli bir kaynak saymayacak gibi görünmektedir. Lacan’ın etkisi düşünüldüğünde, onun ‘Freud’a dönüş’ünün etkisi düşünüldüğünde, bunun bize bilinçdışı ve kültür arasındaki ilişkiyi, psişe ve toplumsal arasındaki ilişkiyi oldukça radikal bir biçimde yeniden düşünme olanağını yarattığını görürüz. Bu yüzden, bu üç düzeyli krizi kavramakta Lacan’ın güncel tartışmalarda ne ifade ettiğini görmek hepimiz için çok önem taşımaktadır. Lacan’ın kuramının etkilerinin –psikanaliz dışında- felsefe, sosyal teori, ideoloji, feminizm, edebiyat ve film çalışmaları gibi temel alanlarda yoğunlaştığını görürsünüz.

Şöyle bir soruyla başlamak verimli olacaktır: “Bir erkek nedir?” ve bununla bağlantılı olmak üzere “Bir kadın nedir?” Birbiriyle bağlantılı bu iki soru her şeyden önce bu iki tanımın –yani erkeğin ve kadının- birbirlerini tamamlamadıklarını, birinin eksiğinin diğerinde olmadığını söylememizi talep eder. Bu karşılıksızlığın imgesel düzeyidir. Zizek’e dönecek olursak; “Evet, kadın yoktur” ama ‘Erkekte kendinin olduğunu varsayan kadından başka bir şey değildir”. Her iki cinsiyetin kendi paylarına düşen, varlık-yokluk sorusunda maddileşen kastrasyonun yasasına tabi olmadır. Bu erkek için –Lacan’ın yapısalcı ilk döneminde bahsettiği- sahip olduğunu düşündüğü imgesel fallusun tehdit edilmesi, kadın için ise zaten sahip olmadığı fallusun yasıdır.

Evans, “Cinsiyet farklılığı” kavramının Freud’un ve Lacan’ın kuramsal sözlüklerinin bir parçası olmadığı halde psikanaliz ve feminizm arasındaki en önemli tartışmalardan birisi haline geldiğini söyler. Freud sadece anatomik farklılıklardan ve bunların psişik sonuçlarından bahsetmiştir; Lacan ise cinsel konum ve cinsel ilişkiden ve sıkça cinsiyetlerin farklılaşmasından söz etmiştir. Buna karşın, hem Freud hem de Lacan cinsiyet farklılığı meselesiyle ilgilidirler ve Lacan’ın çalışması bu terime bir girişi de içeren önemli bir dizi temayı içermektedir ve bu yüzden Lacan’ın çalışması feminist yaklaşımlar için önemli bir odak noktası oluşturmaktadır (see Brennan, 1989; Gallop, 1982; Grosz, 1990; Mitchell and Rose, 1982).

Freud’a feministlerin önemli bir kısmı tarafından, ta 70’li yıllardaki ikinci dalga feminizmden başlayarak üçüncü dalga da dahil, haksızlık yapıldığını düşünüyorum. Elizabeth Grozs, psikanaliz ve kadınlar arasındaki ilişkinin bir tür büyülenme (fascination) olduğunu söylemiştir. Batı felsefi geleneğinde bir töz olarak ele alınan ‘kadın’ ve ‘erkek’ kategorilerini ilk sorunsallaştıran kişi odur. Bu cinsiyet krizini kadın ve erkek tanımlarının içine yerleştiren de odur. Bu tanımlama, bu alt üst oluş üçüncü bir cinsiyetin tanınmasından ya da farklı ve sonsuz cinsel kimliklerin politik doğruculukla onanmasından daha radikaldir. Evet bir sorun vardır, bu sorun kadın ve erkek arasında değildir, her ikisinin de tek tek ne oldukları ile ilişkilidir. Burada Freud tarafından söylenmeyen tek şey var: Fallus. Derrida, yaklaşık yüz yıl sonra, haklı olarak felsefeye form veren nihai sınır olarak, hareketi durdurucu statüdeki fallustan bahsetmiştir. Öyleyse Freud şunu demektedir: kadın ya da erkek varlık olmak verili değildir, kadın ya da erkek olunur. Bütün sınırlılıklarına rağmen bu bağlam sonraki cinsiyet tartışmalarının sıfır derecesidir.

Freud, daha 1920 gibi erken bir tarihte, Bir Kadın Eşcinsellik Olgusunun Ruhsal Kaynakları’nda, verili cinsiyet kategorilerini sorgulamaya başlamıştır.

“Libido tümümüzde yaşam boyunca normal olarak erkek ve dişi nesneler arasında gider gelir... Gelgitin sonlanışı temelli ve kesin olduğunda, doğal olarak bu ya da diğer tarafı kesinlikle yeğleyen ve belki de nesne seçimini kendi yönüne çevirmek için yalnızca uygun anı beklemiş olan bir özel etkenin varlığından kuşkulanırız... (Olgu Oykuleri,s.332)

“...Ancak analiz geleneksel ya da biyolojik terminolojide eril ve dişil olarak adlandırılan şeyin gerçek doğasını açıklayamaz: Sadece bu iki kavramı alır ve onları çalışmasının temeli yapar. Onları daha fazla indirgemeye kalkıştığımızda, erilliğin etkinlik, dişilliğin ise edilginlik içinde yokolduğunu görürüz ve bu bize yeterince şey anlatmaz...”(Olgu Oykuleri,s.346)

Freud’u izleyerek, Lacan’da nasıl bir insan yavrusunun cinsiyetli/cinsiyetlenmiş (a sexed subject) bir özne haline geldiği sorusuyla ilgilenmiştir. Lacan’a göre, erillik ve dişillik biyolojik özler değildir ama simgesel pozisyonlardır ve bu iki pozisyondan birini üstlenmek öznelliğin yapılandırılmasında esastır. Özne, öz olarak cinsiyetli öznedir. ‘Erkek’ ve ‘kadın’, bu iki öznel pozisyon için dayanak oluşturan gösterenlerdir.

Hem Freud’a hem de Lacan’a göre çocuk en başta cinsiyet farklılığını reddetmektedir ve bu yüzden cinsel bir konum alamaz. Çocuk sadece kastrasyon kompleksi içinde cinsiyet farklılığını keşfettiği zaman bir cinsel pozisyon almaya başlayabilir. Hem Freud hem de Lacan bu cinsel konumlanma sürecini Oedipus Kompleksi ile yakın bağlantı içinde görmüşlerdir. Ama bu bağlantının kesin doğası konusunda ayrılmaktadırlar. Freud’a göre, öznenin cinsel pozisyonu çocuğun Oedipus kompleksinde özdeşleştiği ebeveynin cinsiyeti tarafından belirlenmektedir (eğer özne babasıyla özdeşleşirse eril pozisyonu almaktadır; özdeşleşme anneyle olursa dişil pozisyonun edinildiği varsayılmaktadır). Ancak Lacan’a göre ise Oedipus kompleksi daima Baba’yla simgesel özdeşleşmeyi içermektedir ve bu nedenle Oedipal özdeşleşme cinsel pozisyonu belirleyemez. Bu yüzden Lacan’a göre, özdeşleşme yoktur ama öznenin cinsel pozisyonunu belirleyen FALLUS’a ilişkisi vardır.

Ancak, cinsel farklılığın göstereni yoktur, öznenin kendisini erkek veya kadın halinde tam olarak simgeselleştirmesine izin yoktur, ve bu yüzden ‘normal, tamamlanmış cinsel pozisyon’ imkansızdır. Bu nedenle öznenin cinsel kimliği daima tekinsiz bir meseledir ve müebbet bir kendini-sogulamanın kaynağıdır. Kendine ait cinsiyetin ne olduğu sorusu (Bir kadın mıyım ya da bir erkek miyim?) HİSTERİyi tanımlayan sorudur. Hem erkekler hem de kadınlar için gizemli ‘öteki cinsiyet’ daima kadındır ve bu yüzden histeriğin sorusu hem erkek hem de kadın histerikler için aynıdır: BİR KADIN NEDİR?

"Öznenin anatomisi/BİYOLOJİsi, öznenin alacağı cinsel pozisyon sorusunun bir parçası olarak rol oynar, anatominin cinsel pozisyonu belirlemediği psikanalitik kuramın temel bir aksiyomudur. Burada cinsiyet farklılığının cinselliğin üreme işlevleriyle ilişkili olan biyolojik belirleyicileri (örneğin kromozom düzeyindekiler: Y kromozumu) ve üreme işlevinin temsil edilmediği bilinçdışı arasında bir kopma vardır. Bilinçdışında cinselliğin üreme işlevinin bu verili temsil-edilmeyişi nedeniyle ‘öznenin kendisini erkek veya kadın varlık olarak psişede konumlandırabilmesi’ mümkün değildir. Simgesel düzende cinsiyet farklılığının göstereni yoktur. Tek bir cinsel gösteren vardır o da fallustur ve bunun ‘kadın’ bir eşdeğer göstereni yoktur: daha kesin konuşursak bu sıfatla kadının cinsiyetinin simgeselleştirilmesi yoktur... bir simge olarak fallusun benzeri, eşdeğeri yoktur. Bu gösterenin bakışımsızlığı meselesidir. Bu yüzden fallus her iki cinsiyetin kastrasyon kompleksiyle kendi cinsiyetlerindeki sorunsallarının tamamlayıcısı olan can damarıdır" (Evans 2002).

1970-1971’deki seminerinde Lacan cinsiyet farklılığı kuramını simgesel mantıktan ödünç aldığı formüllerle şekillendirmeyi denemiştir. Bunlar 1972-1973’deki cinsiyet farklılığı diyagramında tekrar ortaya çıkarlar. Bu diyagram iki kısma ayrılmıştır: solda erkek tarafı, sağda ise kadın tarafı yer almaktadır. Sexuation (cinsellenme, cinsiyetlenme) denklemleri diyagramın üst kısmında görülmektedir. Erkek tarafındaki denklemler (fallik işleve tabi olmayan en az bir x vardır) ve (bütün x’ler fallik işleve tabidir). Kadın tarafındaki denklemler (fallik işleve tabi olmayan bir x bile yoktur) ve (bütün x’ler fallik işleve tabi değildir). Son denklem HEPSİ-OLMAYAN mantığının KADINla ilişkisini göstermektedir. Görüleceği gibi diyagramın her iki tarafındaki önermeler bir diğeriyle çelişkilidir: her taraf fallik işlevin hem bir olumsuzlamasını hem de bir doğrulamasını içermektedir; ve mutlak (non-phallic) jouissance’ın içerilmesini ve hariç tutulmasını içermektedir. Ancak iki taraf arasında bir simetri yoktur (CİNSEL İLİŞKİ YOKTUR); her bir taraf cinsel ilişkinin hedefini kaçırmasının radikal olarak farklı bir yolunu temsil etmektedir.

FEMİNİZM(LER)

Elizabeth Grozs kitabında Lacancı psikanalizin hangi açılardan feministlerin işine yarayabileceğini sorar ve yanıtını üç başlık altında özetler:

1. Lacan’ın Kartezyen cogito eleştirisi aynı zamanda önceden verili, bütünleşik, kati özneninde eleştirisidir. Lacan böylece kendini-bilmek, bütünleşiklik ve efendilik kavramlarını da sorunsallaştırmıştır. Hatta bunu öz-bilincin kendisine de uygulamıştır. Ona göre bilinç her zaman bilinçdışı tarafından kesintiye uğratılmaktadır. Böylece kadın ve erkek özneler önceden verili biyolojik varlıklar olmaktan öte tarihsel ve sosyosimgesel etkiler sonucu oluşan varlıklara dönüşürler.

2. İkinci olarak Lacan’ın kuramı cinsiyet üzerine olan yaygın akademik ve politik söylemlerin sorgulanmasına yardımcı olmuştur. Onun çalışması, patriyarkal öznelerin bir sosyal ve konuşma pozisyonu kazanmalarının kastrasyon meselesiyle ve erkek cinsel organının varlığı veya yokluğu bağlamında (oedipus kompleksi/babanın adı) tasarlanan bir cinsiyet farklılığı meselesiyle yüz yüze gelmekle oluştuğunu açık biçimde ortaya koymuştur. Lacan cinsiyet sorununu bütün toplumsal ve ruhsal işlevlerin merkezine koymuştur. En nihayetinde “Ben” olma hali cinsiyetlenmiş bir durumdur ve toplumsal olarak tasarlanmış uygun erkek ve kadınlarla özdeşleşmeye dayanmaktadır.

3. Lacan’ın çalışması öznelliğin ve toplumsal düzende anlam veya gösterme sistemlerinin merkeziliğini ortaya koymada yardımcı olmuştur.

Lacan’ın çalışmasındaki bu üç kilit alan –yani öznellik, cinsiyet ve dil- pek çok feminist tarafından da paylaşılan ortak çalışma alanlarıdır. Onun rasyonel, bilinçli özneyi yerinden edişi, konuşan öznenin “akılcı” söylemlerinin amaçlılığı hakkındaki yaygın varsayımların altını oyması ve “doğal” bir cinsiyet fikrini sorunsallaştırması özgür feminst kurama metafizik, eril bir humanizmden açıkça daha çok şey sağlayacaktır.

Lacan’ın feminizm üzerine, özellikle de Anglo-Amerikan feminizmi üzerine etkileri çoğu zaman çifte-değerli olmuştur. Eğer politik teori sosyal normların nasıl özneler tarafından başarılı bir şekilde içselleştirildikleri ile ilgiliyse, bilinçdışı güçlerin bir psikanalitik kavrayışı da bu içselleştirmenin nasıl başarısız olduğunu anlamakla ilişkilidir. Jacqueline Rose’a göre, psişik hayatın tam kalbindeki herhangi türden istikrarlı bir kimliğe yönelik bu direnç psikanaliz ve feminizm arasındaki doğal yakınlığın da kaynağıdır. Geleneksel politik kimlik kavramının altında bu içsel istikrarsızlık yatmaktadır, ama bu aynı zamanda öznelliğin normatif olmayan teorilerinin olasılığına da alan açmaktadır. Lacanyen psikanalizin feminist politikalar üzerine etkileri en çok m/f dergisinin sayfalarında dile getirilmiştir.

İlk sayısındaki editoryel yazısında m/f kendisini kadın hareketine adanmış bir dergi olarak deklare etmiştir, ama aynı zamanda hareketin pek çok parçasına bulaşmış olan özcülüğede karşı olduğunu ifade etmiştir. Bu dergi sistematik olarak toplumsal cinsiyet kategorisini ve cinsel farklılığı sorgulamıştır ve cinsel kimliklerin verili olmadığını ama daha çok karmaşık toplumsal ve psişik yapılar tarafından üretildiğini ortaya koymuştur. Örneğin, Lacan’ın gösterdiği üzre, ‘dişil/feminin’ kategorisi bir kişinin anatomisi tarafından belirlenen bir şey değildir; psişik süreçlerin sonucudur, tek başına biyolojiye veya tek başına toplumsal süreçlere indirgenemez. Lacanyen feminizmin önemli bir sonucu kadın ve erkek arasındaki sınırları çözündürmesidir.

Erkekler ve kadınlar arasında sabit kimlikler olarak doğal cinsel bir bölümlenme yoktur; cinsel farklılık sosyal pratiklerin ve sosyal ilişkilerin bir sonucudur. Diğer feministlerle Lacanyen olanlar arasında pek çok tartışma yaşanmıştır: en başta da Lacan’a oldukça eleştirel yaklaşan Luce Irigaray ve Julia Kristeva ile diğerleri arasında.

Luce Irigaray, Lacanyen bir psikanalist olarak Ecole Freudienne’de yetişmiştir ama 1974 yılında doktora tezi olan Speculum of the Other Woman’ın yayınlanmasıyla bu topluluktan atılmıştır. Irigaray, Lacanyen psikanalizden hem çok etkilenmiştir, ona çok şey borçludur, hem de bu teori hakkında çok çok eleştireldir. ‘Psikanalizin Yoksulluğu’nda üç temel eleştiri hattı geliştirmiştir: ilki, psikanalizin ve onun kadınlara yaklaşımının tarihsel olarak belirlendiğidir; ikincisi, simgesel düzenin anneyle itiraf edilmemiş bir bütünleşmenin/kaynaşmanın üzerinde yer aldığıdır; ve sonuncusu, Irigaray’a göre psikanaliz baskın kültürel fantazileri ebedileştirmektedir ve bunların güdümündedir; kültürel fantazilerden özellikle kadınlarla alakalı olanların güdümündedir demektedir. Kısaca söylemek gerekirse, Irigaray ‘feminen’in/dişilin psikanalizin ve genel anlamda Batı kültürünün inkar edilmiş bilinçdışı olduğunu öne sürmektedir.

Irigaray açısından temel mesele patriyarkal çerçeveye sıkışmadan dişil olanın nasıl tanımlanacağıdır. Psikanalitik cinsiyet farklılığı anlayışı farklılığın görünür, aşikar olması temeline dayanmaktadır ve bu yüzden dişil daima erilliğin bir yokluğu veya olumsuzlaması olarak anlaşılmaktadır. Sonuçta kadınlar temsilden dışlanmaktadır.

This Sex Which is Not One adlı yapıtında Irigaray cinsiyet farklılığının göstereni olarak fallusun tekilliğine, dişil cinselliğinin çoğulluğunu (vagina, dudaklar, klitoris, memeler ve uterus) öne sürerek karşı çıkmıştır. Ona göre dudakların ikiliği dişil cinselliği temsil etmektedir. Irigaray’a verilen Lacanyen yanıtta, onun -dişilliğin bir tür önceden verili libido olduğunu öne sürerek- bir özcü olduğu söylenmiştir ve aynı zamanda simgesel kastrasyonu reddettiği belirtilmiştir.

Fransız feminizmini derinden etkileyen ikinci kişi Julia Kristeva’dır. Etkisi özellikle erken dönem semiyotik üzerine olan çalışmaları üzerinden olmuştur. Irigaray Speculum’u yayınladığı yıl (1974), Kristeva’da Revolution in Poetic Language kitabını yayınlamıştır. Kristeva, ‘gösterme sürecini’ ‘semiyotik’ ve ‘simgesel’ arasındaki diyalektik bir etkileşim olarak tanımlamaktadır. Semiyotik ve simgesel bazen Lacan’ın imgesel ve simgesel arasında yaptığı ayrıma benzer şekilde bir arada işlemektedir, ama semiyotik daha çok Lacancı gerçekin özelliklerine sahiptir. Kristeva’ya göre, simgesel dilin formel yapısıdır, buna karşın semiyotik ise pre-Oidipal birincil süreçlerle ilişkilidir. Bu yüzden semiyotik bedende ve Kristeva’nın chora dediği şeyde yerleşmiştir. Chora sabitlenmiş bir alan değildir, ancak sonsuz bir harekettir ve simgeselin altındaki devinimdir. Semiyotik simgesel üzerinde bozucu bir basınç yaratmaktadır ve dildeki boşluklar, anlamsızlığa ve gülünç olmaya eğilim aracılığıyla sezilebilir. Kristeva bu türde bir dilin avant-garde şiirde ve edebiyatta bulunabileceğini söylemektedir. Beckett’in romanlarında olabilir mi??

Kristeva’da kadınlar ve feminizm hakkında en az Lacan kadar acımasızdır. Şöyle demiştir: ‘Birisinin bir kadın olduğuna inanmak bir kişinin bir erkek olduğuna inanmak kadar saçma ve bilgisizcedir’. Kristeva’ya göre, bir kişi bir kadın olamaz/olabilemez çünkü ‘kadın’ sosyal bir yapıdır. Kristeva kadını dışsal temsil olarak tanımlamaktadır; yani söylenemeyen olarak. Irigaray’dan farklı olarak, fallosantrik düzenle ilişkili pozisyonları açısından kadınların olumsuzlanmasını dişilin pozitif temsil olarak telaffuzundan daha çok vurgulamaktadır. Kristeva’ya göre kadınlar, baskın ideoloji ve dil karşısında, toplum içinde bastırılmış diğer gruplarla aynı dışlanmış pozisyonu paylaşmaktadırlar. Bu bağlamda kadınlar ve diğer ezilen gruplar, baskın söylemin dışında olmaları hasebiyle, semiyotikle ilişkilidirler.

Lacanyen cinsiyet farklılığı teorisi Queer teori perspektifinden de eleştirilmiştir. Judith Butler, Bodies That Matter (1993) kitabında psikanalizin cinsiyet farklılığı meselesine yaklaşımının heteroseksüel çiftlerin normalizasyonuna dayandığını öne sürerek bu sorunu tartışır ve psikanalizin diğer cinsel ilişki biçimlerini dikkate almadığını söyler. Foucault’nun söylem kavramını kullanarak, Butler psişe ve toplumsalın bir süreklilik olarak görülmeleri gerektiğinde ısrar eder ve cinsiyet farklılığının bizatihi kendisinin söylemsel olarak kurulduğunu öne sürer. Lacan’ın ‘Ayna Evresi’ ve ‘Fallusun Gösterilmesi’ makalelerini Freud’un ‘Narsizm Üzerine’ adlı makalesiyle karşıtlık içinde okuyarak psikanalitik fallus kavramının olumsallığını ve bünyevi istikrarsızlığını ortaya koyar. Burada önemli bir nokta Butler’ın bizatihi fallus kavramını reddetmediği, ama daha çok psikanalitik teorideki ayrıcalıklı statüsüne karşı çıktığıdır...

2009-10-19T04:25:00.000-07:00

LOIZ (Lacan Okumaları İçin Zizek Grubu) 2009-2010 Dönemi Toplantıları I

`Lacan'da Kadınlık, Erkeklik ve Cinsiyet`

Konuşmacılar:
Özgür Öğütcen
Fiona Faraci

Yer: TPD Istanbul Subesi (Hüseyinağa Mah. Mesrutiyet Cad. No: 10 Galatasaray - HSBC Banka Binasi, Tel:2516661)
Saat: 19:00-21:00
Tarih: 20.Kasım.2009 Cuma
Ucret: 30 TL.
Not: Katılmak isteyenlerin psikanalitikalan@yahoo.com.tr veya ozgur84@hotmail.com adresine email atmaları rica olunur.

"Bilinçdışı politiktir" konferansının ardından...

2009-10-18T22:54:00.000-07:00

Sevgili arkadaslar,
Gectigimiz cumartesi gunu santralistanbul`da Lacanci psikanalist Serge Lesourd`un katilimiyla LOIZ/PA olarak ilk konferansimizi gerceklestirdik. Oncelikle sunu soylemeliyim ki, konferans oldukca basarili gecti. Bu arada bundan sonraki konferans yine Lacanci bir psikanalist olan C.Hoffmann`in katilimiyla aralik ayinda olacak ve konu cok ilginc Freud, Lacan ve Neuroscience. Neyse, dunku konferansa donersek Lesourd`un bu konusmasinin basligi Lacan`in bir sozu olan `Bilincdisi politiktir`di. Lesourd, konusmasinda bilincdisi ve toplumsalin etkilesimini ergenler uzerinden anlatti. Kapitalist tuketim toplumunun nasil olupta ozneleri belirli bir arzu dinamigi ve eylem bicimine zorladigindan soz etti. Ek olarak sosyolojinin populer konularindan biri olan `kimliklerin kirilganligindan`, Oteki`ne koktenci bir bicimde yonelen eyleme koyucu oznelerin olusumundan soz etti. Lesourd`un soylem cozumlemesi temel olarak Lacan`in dort soylem duzenine dayaniyordu (efendi,kole,universite ve hsiterik soylemler) ve buna son donemlerinde ekledigi `liberal soylem`. Bu `amerikan yasam tarzi`, `just do it`de ozetlenebilecek bir eylemselligi ve imgeselligi icermektedir diye sozlerine devam etti. Herkesin `esit`, `kardes` oldugu bu toplumsal bag bicimi, geleneksel toplumlarda varolan simgesel yasanin agirliginida azaltmaktadir dedi. Geleneksel simgesel toplumda yasak yasaktir, kralin sozu degismezdir; bu ayni zamanda ozneleri belirli bir duzen icinde birbirine baglar ve siddetin ve baskinin uzerini orter. Boyle bir toplumsallikta kralin ve kolenin yeri kesin olarak ayrilmistir ama gunumuz toplumunda ise herkesin bir gun `unlu`, `zengin`, `guzel` vs olabilecegine dair bir kiskirtma oldugundan bahsetti. Ve eger ozneler bunu basaramiyorlarsa ya bunu kendi kisisel hiclikleri, basarisizliklari olarak deneyimleyip suclu-depresif olduklarini ya da Oteki onlari sevmedigi, begenmedigi, desteklemedigi icin utanc duyduklarini belirtti. Bu noktada klinik olarak sucluluk ve utanc arasinda onmeli bir ayrim yapti.

Ayrica `beden`den bahsetti. Guzel bir bedene sahip olmanin, genc olmanin ve ebediyen genc kalmanin iktidarin yapilanmasindaki merkezi rolune vurgu yapti.

Burada bir kismini aktarabildigim mevzularin disinda daha pek cok sey konusuldu. Oldukca verimli bir toplantiydi.

Kendisine tekrar tesekkur ediyorum.
Bir dahaki toplantida gorusmek uzere.

Ozgur

2009-09-03T02:27:00.000-07:00

İSTANBUL BİLGİ ÜNİVERSİTESİ
KLİNİK PSİKOLOJİ YÜKSEK LİSANS PROGRAMI &
PSİKANALİTİK ALAN & LOİZ (Lacan Okumaları İçin Žižek Grubu)
2009-2010 KONFERANS DİZİSİ KAPSAMINDA SUNAR

Serge Lesourd
Psikanalist, Strasbourg

"Bilinçdışı Politiktir."

17 Ekim 2009, Cumartesi 18:00-20:00

Terapötik bir yöntem olan psikanaliz aynı zamanda öznenin – bilinçdışına yazılımında- dünyayla olan ilişkisinin de kuramsallaştırılmasıdır. O halde toplumsal dönüşümler psikanalizi pratiğinde olduğu kadar kuramında da ilgilendirmektedir. Psikanaliz ve güncel birbirleriyle yakın bağlantı içinde olup, bu ikili eklemlenme bu konferansın konusunu oluşturmaktadır. Böylelikle bir yandan neyin günceli oluşturduğunu psikanaliz aracılığıyla aydınlatarak, diğer yandan da psikanalizdeki araştırmaların güncelliğini aktarmayı amaçlıyoruz.

Serge Lesourd Kimdir?

Serge Lesourd, Strasbourg Louis Pasteur Üniversitesi Klinik Psikoloji ve Psikopatoloji profesörü, aynı üniversitenin “öznellik, bilgiler, sosyal bağ” araştırma ünitesinin de başkanıdır. 20 seneyi aşkın süredir çeşitli kurumlarda ve kendi özel pratiğinde ergenlerle çalışan S. Lesourd aynı zamanda “Ergen Psikanaliz Kurumu” (Bachelier) kurucularındandır. Sayısız makalenin yazarı ve yönetiminde birçok kitap yayınlanmış Pr. Serge Lesourd, “Ergenlikler…kadınsıyla karşılaşma” (1994), “ Ergenliğin oluşumu” (2005), “ Özneyi nasıl susturmalı – özne yorumları” (2007) kitaplarının da yazarıdır. Halen Érès yayınlarının “Psikanalizin güncelliği” serisinin editörlüğünü sürdürmektedir.

Konferans ücreti 50 TL. (Bilgi üniversitesi mensuplarına ve öğrencilerine ücretsiz, Bilgi üniversitesi Klinik Psikoloji Yüksek Lisans Programı mezunlarına 25 TL.) Sunum dili Fransızca olacaktır. Ardışık çeviri yapılacaktır.
Yer: Santral Kampüsü, Bina: E-4, Sınıf: 305
Santral Kampüsü Eski Silahtarağa Elektrik Santralı Emniyettepe Mah. Kazım Karabekir Cad. No:2/13 34060 Eyüp/İstanbul

İletişim: psikanalitikalan@yahoo.com.tr

PSİKANALİTİKALAN

2009-07-14T04:52:00.000-07:00

www.psikanalitikalan.com

Notlar

2009-07-10T03:53:00.001-07:00

"Cinsel kimlik" tanımını "toplumsal cinsiyet" ve "biyolojik cinsiyet" tanımıyla birlikte düşünmek gerekiyor. Toplumsal cinsiyet kavramı tam da toplumu kuran sosyal-ideolojik fantazinin kırılganlığına, olumsallığına ve istikrarsızlığına vurgu yaptığı için, Jacqueline Rose tarafından haklı olarak, feminizmin ve psikanalizin ortak noktası olarak saptanmıştır. Toplumun kalbindeki ya da Lacanyen terimlerle söylersek toplumun Gerçek'indeki bu yokluk\eksiklik toplumu mümkün kılmaktadır. Bu tanımlama hiç kuşkusuz Heidegger'in Şey tanımındaki iç-dış ayrımıyla yakından bağlantılıdır. Heidegger içeriye anlamını veren, hayat üzerinde bir vakum oluşturan ölü bir dışarıdan bahseder. Öznenin cinsel kimliği de bir fark ilişkisinden başka bir şey değildir. Tutarlı bir kendilik olarak yalıtılamaz, ancak toplamdan diğerlerinin çıkarılmasıyla elde edilebilir. Bu formulasyon başka bağlamlarda da sık sık tekrar edilmiştir: gösterenden gösterene anlamın kaymasında olduğu gibi. Bence burada kuramsal olarak zayıf noktalardan birisi gerçeklik içindeki öznelerin çoğunun biyolojik cinsiyetlerine paralel cinsel kimlikler edinmelerinin açıklanmasında yatmaktadır. Niye penisi olanlar toplumsal cinsiyet olarak daha çok "erkek" olmaya ve tersi niye vaginası olanlar (ya da "penisi olmayanlar") toplumsal cinsiyet olarak daha çok "kadın" olmaya eğilimliler? Kadın tanımını bir olumsuzlama aracılığıyla yapmayı reddetmek te bu sorunu ortadan kaldırmıyor; sadece pozitif bir öz olarak kadının telaffuz edilebileceği gibi bir olasılığı açık bırakmak dışında bu tanımın pek bir faydası yok. Öyleyse yapılması gereken şey Lacan'ın sexuation denklemlerine tekrar dönmek ve onları tekrar yorumlamaktır. Ama insanın içinden postmodernizmin "hiç bir şey yok zaten" ayartısına kapılmadan uygun bir yanıt verebilmek geliyor. Lacan'ın bir tür olumsuzlama olan özdeyişleri ("Cinsel ilişki yoktur", "Kadın yoktur" vs gibi) ilk anda post-modernist bir çağrışım yapsa da onu daha çok post-yapısalcı bir perspektife yerleştirmektedir. Zizek'e göre ise ne birincisine ne de ikincisine konumlandırabiliriz Lacan'ı; onun Aydınlanma geleneği içinde, bu geleneğin devamında radikal bir pozisyonu olduğunu söylemektedir. Bunları kadını ve erkeği, erili ve dişili, feminizmi, cinsiyeti, cinselliği yeniden tarışmamızda Lacan'ın güncellğini vurgulamak için söylüyorum. Bu tartışma bir taraftanda ideolojinin ve psikanalitik özne tanımlarının yanlış-tanıma bağlamlarına göndermeler yapmaktadır. İdeoloji içinde kendi yanlış yerine çağırılan özne ve kendini yanlış tanıma aracılığıyla vareden özne belli başlı özelliklerinin biçimsel yapısı açısından ortaklık taşımıyorlar mı?

2009-06-15T11:59:00.000-07:00

Das Ding, Şey

Özgür Öğütcen

"Das Ding se situe ailleurs." "Il y a autre chose dans das Ding." "Das Ding est tout à fait autre chose." (Le Seminaire VII)-J.L.

‘Şey’den bahsetmeye kalkışınca, aklıma hep küçükken dizlerimde oluşan yara kabukları geliyor. Onları koparmanın acılı zevkini hatırlıyorum. Altlarından pembemsi bir kırmızılıktaki yeni deri parçası beliriyordu ve bu yolma erken olduysa biraz kanıyordu da. Buradaki keyfin ne olduğu o zaman için anlaşılmazdı. İnsan bedeninin aynı zamanda bilinçdışı öznenin dış sınırı olduğu fikrinin ötesinde, küçük bir parçalanma deneyimi yaşatan bu olayda bedenin simgeselleştirilmesinin sınırını da görmek mümkün. Bu içsel olarak imkansız ve tarif edilemez –simgeselleştirilemez- haz, bedenin simgeselleştirilmeye direnen iç çekirdeğidir, Şey’dir. Bir taraftan parçalanma dizgesindeki kaygılarla ilişkili olan bu durum öte yandan beden ve Gerçek arasında yer almaktadır.

Belki de sadece Türkçe’de olan, ‘şey anı’ diye belirtebileceğim başka bir an da gösteren zincirine bağlı sözceleme sürecinin koptuğu anda ortaya çıkan durumdur. Şey bu kopukluğu birdenbire belirsiz bir yere dikiverir. Şey, ne diyeceğimizi bilemediğimiz anda oradaki boşluğu tıkayan gösterilensiz gösterendir, bir tür salt gösterendir diyebiliriz.

O halde şeyin statüsü nedir? Şey sadece simgeselleştirmenin ötesinde olan bir pre-ontolojik alanı mı belirtir? Ya da bu soruyu başka bir şekilde sorarsak Şey bilinçdışından farklı mıdır?

Sean Homer, Jacques Lacan (2005) adlı kitabında bilinçdışına bastırılanın ne olduğu (anılar mı? sesler mi? sözcükler mi?) sorusunun farklı psikanalitik okulların doğmasının kaynaklarından birisi olduğunu belirtmektedir. Ayrıca Lacan’ın, Psikanalizin Etiği (1950-1960) seminerinde bilinçdışının içeriğinin ne olduğu sorusuyla ilgilendiğini ekler. Lacan, bilinçdışına bastırılanın -Freud’un Rüyaların Yorumu adlı yapıtında rüyaların çekirdeğinde anlaşılamaz, nüfuz edilemez bir şey olduğundan bahsettiğinde değindiği- bütün diğer temsillerden, görüntülerden ve daha da önemlisi gösterenlerden kurtulan gerçeğin ta kendisi olduğunu söyler. Yani Lacan, bilinçdışına bastırılanın temsilin temsilcisi (representative of the representation) ya da Şey (Almanca orijinali das Ding olan ve Fransızcası la Chose, İngilizcesi the Thing olan kavram) dediği kavram olduğunu belirtir.

Şey (das Ding) gösterilenin ötesindedir ve sürekli olarak yeniden bulunması zorunlu olan kayıp bir nesnedir. Ancak, daha da önemlisi telaffuz edilemeyen bir yerdeki nesnedir, ama paradoksal olarak kaybolduğu ilk yerde de hiç bulunmamıştır. Şey ‘insani tutkuların en kökensel nedeni’dir; arzunun nesne-nedenidir ve sadece geriye bakışla kurulabilir. Şey -nesnel olarak konuşursak- hiç-şeydir. 1959-60’daki seminerlerden sonra das Ding kavramı Lacan’ın çalışmasından tamamen kaybolmuştur ve 1964’te bunun yerine objet petit a geçirilmiştir.

Lacan’ın kuramında nesne tanımı çalışmasının başından sonuna kadar süreklilik içinde büyük dönüşümler geçirmiştir. Bruce Fink (1995), Lacan’ın kuramında “1950’lerin başından ortalarına kadar öteki (autre, a) Lacanyen nesnedir ve Lacan’ın çalışmasında başka bir nesne yoktur” diye belirtmektedir. Ayrıca Fink,

“Das Ding’i keşfettiği Seminer VII ve Platon’un Symposium’undan agalma’yı izole ettiği
Seminer VIII ve tamamiyle farklı türde bir nesne kavramsallaştırmaya başladığı Seminer IX’a
kadar bu böyledir. Bu noktadan sonra, Lacan kendisini başlıca bu sonuncusuna vakfetmiştir,
ama hiçbir şekilde imgesel düzeyde yer alan nesnenin önemini geçersizleştirmemiştir. Örneğin
analitik durumda…” diye eklemektedir.

Bu noktada, gerçek açısından bakıldığında, bu Şey’in hiç-şey olduğunu ve sadece öznenin arzusu aracılığıyla bir şeyler haline geldiğini akılda tutmak önemlidir. Öznelliğin ve simgeselin kalbindeki bu boşluğu ya da bu eksikliği doldurma arzusu Şeyi yaratır. Dylan Evans (1996), Lacanyen Psikanalize Giriş Sözlüğü’nde Lacan’ın şey kavramının iki bağlamda işlediğini söylemektedir: Birincisi Freud’un sözcük-temsilcileri (Almanca orijinali Wort-vorstellungen; İngilizcesi ise word-presentations olan) ve şey-temsilcileri (Almanca orijinali Sachvorstellungen ve İngilizcesi ise thing-presentations) adını verdiği ve bilinçdışı içeriğin nelerden oluştuğunu betimlemekte kullandığı açıklamanın bağlamıdır. İkincisi ise Lacan’ın temel kurucu kavramlarından birisi olan ve diğer dillere çevrilmeden kalmasını istediği jouissance bağlamıdır. Şeyi bu iki bağlam açısından da ele almak mümkündür.

Yukarıda da belirtildiği üzere Lacan’ın Şey tartışması 1959-1960’daki Psikanalizin Etiği seminerlerinin merkezi temasını oluşturmaktadır. Lacan şey terimini Almanca orijinali das Ding olan terimin yerine kullanmaktadır. Freud’un sözcük-temsilcileri ve şey-temsilcileri arasında yaptığı ayrım ilk bağlamı oluşturmaktadır. Bu ayrım en belirgin şekilde Freud’un metapsikoloji yazılarında izlenmektedir; Freud burada bu iki tip temsilin bir arada önbilinç-bilinç sisteminde yer aldıklarını, buna karşın bilinçdışı sistemde ise sadece şey-temsilcilerinin bulunduğunu öne sürmektedir. Bu kavramsallaştırma Lacan’a bilinçdışının bir dil gibi yapılandığını öne sürmesinde teorik bir dayanak sağlamış gibi görünmektedir.

Lacan, Almancada Şey kavramını karşılayan iki farklı kelime olduğunu belirtmektedir: das Ding ve die Sache. Freud ikinci terimi (die Sache) genellikle bilinçdışındaki şey-temsilcilerine göndermede bulunurken kullanmaktadır. Lacan bir düzeyde Sachvorstellungen ve Wortvorstellungen’in karşıt olduklarını ve buna karşın simgesel düzeyde ise paralel olduklarını öne sürmektedir. Bu yüzden die Sache simgesel düzendeki bir şeyin temsiliyken, tersine das Ding gerçek düzendeki (kendi boş gerçekliği içindeki şeyin), gösterilenin ötesindeki şeyin temsilcisidir. Sonuç olarak hala dilsel birer fenomen olarak şey-temsilcileri bilinçdışında bulunurken, das Ding tamamiyle bilindışının ve dilin dışındadır. Zizek’in epistemolojik tanımına göre ifade etmek istersek, das Ding “bilmediğimizi bilmediğimiz” alana aittir.

Şey, onu düşlemlememizin imkansız olmasıyla karakterizedir. Lacan’ın Şey kavramı bilinemez bir X olarak tanımlanabilir, simgeselleştirmenin ötesindedir ve açıkça Kant’ın “kendinde-şey” kavramıyla yakın ilişki içindedir.

İkinci bağlam ise jouissance bağlamıdır. Bu bağlamda das Ding dilin nesnesi olduğu kadar, arzunun da nesnesidir. Sürekli yeniden bulunması zorunlu olan, tarih-öncesi ve unutulamaz Öteki nesnedir. Başka bir şekilde söylersek ensestiyöz arzunun, annenin arzusunun yasak nesnesidir. Öznenin Şey’den belirli bir uzaklıkta kalmasını sağlayan yasa haz ilkesidir, böylece özne nesnesinin etrafında ona asla ulaşamadan dönüp durur. Böylece Şey kendisini özneye onun Mutlak İyi’si olarak sunmayı başarır, eğer özne haz ilkesini çiğner ve İyi’ye ulaşırsa kötüyü\acıyı deneyimler (Lacan burada Fransızca bir kelime olan mal ile oynar, Fransızcada mal hem acı çekmek hem de kötü anlamına gelmektedir). Çünkü özne das Ding’in ona sağladığı aşırı iyiye dayanamaz. Neyse ki Şey genellikle ulaşılabilir değildir!

1959-1960’daki seminerlerden sonra, das Ding Lacan’ın çalışmalarından neredeyse tamamen kaybolmuştur. Ancak, bu kavrama eşlik eden fikirler yeni geliştirilen objet petit a kavramının önemli özelliklerini teşkil etmiştir. Örneğin objet petit a dürtünün etrafında dönmektedir ve das Ding’in ‘en derin insani arzuların nedeni’ olması gibi o da arzunun nedeni olmuştur. Ayrıca Şey gerçekte imgesel bir nesne değildir yani kesin olarak gerçek düzende yer almaktadır ve Lacan objet petit a’yı da 1963’ten sonra artan bir şekilde gerçek düzene yerleştirmiştir.

Zizek ise Lacan’ın Şey kavramının Heidegger’in şey kavramıyla ilişkili olduğunu, simgeselin ötesinde bir noktayı temsil ettiğini belirterek; yukarıda belirtilen Kantçı arkaplana ek yapar. Ona göre Heideggeryan şey, ölüm dürtüsüyle bağlantılıdır, içeriye anlamını veren ölü-dışarısıdır. Böylesi bir tanımlama ölümün vakumuyla içerinin anlama boğulduğunu ima etmektedir, bu bir tür negatif ontolojidir. Zizek’in yaptığı ikinci şey tanımı ise doğrudan Kant’ın şey tanımına ilişmektedir: aşkın olanla bağlantılıdır ve fenomenolojinin dışını imlemektedir. Başka bir deyişle Kant’ın yüce tanımıyla koşuttur.

On Belief (2004) adlı kitabında Zizek, Bernard Baas’ın Kantçı Lacan okumasının Freudyen-Lacanyen Şey ile Kantçı numenal kendinde-şey arasındaki yapısal homolojiye yaptığı vurgudan bahseder. Buna göre Şey hiçbir şeydir, ama onun yokluğu kayıp primordiyal arzu nesnesinin simgesel Yasa\Yasak’ın etrafında oluşmasını sağlamaktadır ve Lacanyen “aşkın şema” olan objet petit a bize haz ya da hoşnutsuzluk veren imkansız Şey ve ampirik nesneler arasındaki a priori BOŞun uzlaştırıcısıdır. Objet a’lar Şey’in itibarına olumsal olarak yükseltilen ampirik nesnelerdir. Bu tanımlamanın dürtünün diyalektiğine ilişkin sonucu, dürtünün amacının her zaman amacını elinden kaçırmak zorunda olduğudur. Yani dürtü bu merkezi Boş’un etrafında döner durur. Bu boş hiç kuşkusuz imkansız\gerçek Şey’dir ve bu sayede ya da tersinden söylersek bunun sonucu olarak simgesel düzene dahil olan özne oluşmaktadır.

KAYNAKLAR

- Evans, D. (1996) An Introductory Dictionary of Lacanian Psychoanalysis, London and New York: Routledge, p.207-208.
- Fink, B. (1995) The Lacanian Subject, New Jersey: Princeton University Press, p.86.
- Homer, S. (2005) Jacques Lacan, London and New York: Routledge, p.84-85.
- Zizek, S. (2004) On Belief, London and New York: Routledge, p.97-98.

2009-05-14T09:49:00.000-07:00

BÜLENT SOMAY'IN KATILIMIYLA...
LOIZ/PSİKANALİTİK ALAN
2008-2009 Dönemi Toplantilari- Kapanış Toplantısı

`Lacan 2009`

Konuşmacılar: Bülent Somay

Özgür Öğütcen

Fiona Faraci

Yer: TPD Istanbul Subesi (Hüseyinağa Mah. Mesrutiyet Cad. No: 10 Galatasaray - HSBC Banka Binasi, Tel:2516661)
Saat: 19:00-21:00
Tarih: 05.Haziran.2009 Cuma
Ucret: 20 TL.
Not: Katılmak isteyenlerin psikanalitikalan@yahoo.com.tr veya ozgur84@hotmail.com adresine email atmaları rica olunur.

2009-05-07T11:47:00.000-07:00

mOther

mOther

2009-04-05T13:02:00.000-07:00

Orada Olmayan Şey
Özgür Öğütcen

Gündelik yaşamın içinde orada olmayan bir şeyin izi var mıdır? ‘Ben yaptım’, ‘Ben konuştum’, ‘Gördüm, duydum’ vesaire dediğimizde bu fiillerimizde yabancı bir işgalcinin izleri var mıdır? Düşüncelerimizin ve konuşmalarımızın kontrolü bizde midir? Yoksa bizleri en iyi rüyalarımızdaki ‘ben’mi temsil etmektedir? Sıkıntı verici bir kabustan uyandığımızda içine uyandığımız, üzerinde uzlaştığımızı düşündüğümüz ‘gerçeklik’ denilen şu şey nedir? Bu “gerçekteki bilgi” sorunu öznenin ne olduğundan bağımsız anlaşılamaz. Özne için kendisine özdeş olduğu bir evre ya da durum yoktur. Öznenin statüsüne ilişkin bu kavrayış Lacan’ın kuramını baştan başa kateden bir hat oluşturmaktadır.

Lacan’ı diğer psikanalitik kuramcılardan ayıran en temel noktalardan birisi onun ‘psikanalitik özne’ye yaklaşımıdır. Bu yaklaşımın temelleri belirli ve açık bir şekilde felsefi bir içerik taşımaktadır: En başta Hegel’in izlerinin görünebileceği bu özne tanımlaması Kant’tan ve klasik Avrupa felsefesindende izler taşımaktadır. Ama aynı zamanda klasik özne tanımlamalarının bir eleştirisini de içermektedir.

Bu bilinçdışı öznenin statüsüne ilişkin tartışmada Lacan, özbilinçliliğin kendine özdeş öznesini ‘kendini tanıma’nın söylem içindeki özneler arası bağlamına havale eder. Lacancı öznenin en önemli özelliği, hem birleştiren hem bölen bir sistem olan dile dahil olmasıyla birlikte öznenin yabancılaşmasıdır. Özne, gösterenin tanımlama ağına yakalandığında, sabit özdeşlikler ve fiili varlık arasında bölünür. Simgesel düzene giriş kaçınılmaz olarak öznede “kendim” (moi), yani yanlış anlayan bilinçlilik ile sadece semptomlar ya da dil sürçmeleri gibi bilinç boşluklarında beliren “ben” (je) arasında bir bölünme yaratır. Lacan’a göre yabancılaşma, öznelliğin yapısal ön koşuludur.

Özne, söylem içinde kendini yanlış tanıyarak tanır. `Ben` ancak ötekinin söylemi içinde –ve söylem olarak Öteki’de- tanındığı zaman varolur ve onuda kendi ben olma hali içinde yansıtır. Bütünsel ve tam bir özne ancak fantazi aracılığıyla varmış ya da ele geçirilecekmiş gibi yapılarak deneyimlenebilir. Böylece söylemin alanında, her türden açık öznelerarası iletişim imkansız hale gelir. Öznenin kuruluşu bağlamındaki bu yabancılaşma, arzu bağlamındaki yabancılaşmayla ikilenir ve eril ve dişil cinsiyetlenme süreçlerinde tekrar bir kez daha yollarından saptırılırlar. Lacan’ın buradaki kuramsal hamlesinde ‘özne’ ve ‘yapı’yı bir arada elinde tutmaya çalıştığını görürüz. Bu anlamda yapıbozumculardan ayrılmaktadır. Yapısalcılığın güncel olduğu zamanlardan bu yana yapı ve özne/öznellik birbirine karşıt şeyler olarak ya da en azından bir arada varolmaları sorunlu kavramlar olarak ele alına gelmektedir. Özneye vurgu yapanlar yapısalcılığın içindeki durağanlığa, erekselliğe ve olumsallık eksikliğine vurgu yaparken; yapısalcılar öznenin alanını gitgide daraltan bir şekilde kendi kuramsal yaklaşımlarını ortaya koymuşlardır.

Lacancı özne kartezyen özneden, Anglosakson liberalizminin bireyinden ve tümgüçlü-bilen-kendine özdeş ‘ben’den farklı bir statüdedir. Lacancı özne yarılmıştır, üzeri çizilidir: $. Eksiktir. Ancak fantazide geriye çevirebileceği veya bunu umut edebileceği bir eksikliğe mahkumdur.

Zizek, Lacan’ın Freudcu özneyi apres-coup ele alışını özetlerken, Lacan’ın bu hamlesinin sadece dışsal otoritenin sınırlamalarından kurtulmuş özne kavramının yapıbozumundan ya da merkezsiz anlamlandırma mekanizmalarına tabi fail haline getiren yapısalcı jestten bahsetmez. Ek olarak Zizek:

“...Lacan’ın bu yapısalcı anlayışı yankılayan bazı önermeleri olmasına rağmen, bu tür bir “merkezsizleştirme” Lacan’ın “Freud’a dönüş”ünün hedefini yakalayamaz. Lacan’a göre Freud, “akıldışı dürtülerin kurbanı” şeklinde, Lebensphilosophie’ye özgü bir insan imgesi önermez hiçbir şekilde; Aydınlanma’nın temel jestini koşulsuz benimser... Sorun şudur ki kendi kendinin güneşi olarak “kendisi etrafında dönen” bu özerk özne kendinde “kendinden fazla bir şey”le, merkezinde yabancı bir bedenle karşılaşır. Lacan’ın uydurduğu extimité terimi tam da bunu, mahremiyetin ortasındaki yabancıyı adlandırmayı hedefler...” (1) diye belirtir.

Freud’un birbirlerini tamamlayan yapısal kuramındaki id, ego ve süperego üçlüsü ve topografik kuramındaki bilinç, önbilinç ve bilinçdışı üçlülerine benzer şekilde Lacan’da da insan öznelliğinin temel koordinatlarını kuran imgesel, simgesel ve gerçekten bahsedilmektedir. İmgesel, ayna evresiyle ve bu evrede anneyle kurulan ilk ilişkiyle başlar. Simgesel ise imgeseldeki anne çocuk ilişkisinin Babanın-Adı’nın devreye girmesiyle sonlanmasını takiben bir varlık kazanır. Baba (ya da Babanın-Adı), anne ve çocuk arasındaki imgesel ilişkiye son vererek çocuğun fallus olma fantazisinden fallusa sahip olma fantazisine geçmesini ve dolayısıyla sonsuz bir arzu diyalektiğine yakalanmasını sağlar. Gerçek ise bütün bunların içinde ve ötesinde işleyen ele geçirilemez çekirdektir. Burada şematik olarak verdiğimiz bu hat aynı zamanda Lacan’ın kuramsal çizgisinin İmgesel’den başlayarak geçirdiği dönüşümü de özetlemektedir. Bu serüvende çok sayıda ihtilaf, kriz ve hatta skandallar Lacan’ın yaşamına eşlik etmiştir.

Lacan'ın vurguladığı anlamda –Saussure’ün aksine- dilde gösterenin öncelikli bir statüsü vardır. Gösterenler arası ağda anlam belirli anlam zincirleri aracılığıyla raptedelir (point de capitoné). Örneğin ‘insan hakları’ etik bir kavram olduğu gibi aynı zamanda kapitalist bir işgalin gerekçeside olabilir: burada insan hakları kavramı iki ayrı bağlamın raptedeni olarak işlev görmektedir. Bu dil bağlamı, yapısalcılık akımının içinde doğduğu için vurguyu temelde işleyen yapılara yapar. Elizabeth Wright’ın belirttiği üzere geniş anlamda Lacan’ın da bir yerlerinde yer aldığı bu hat:

“...yapının altını çizen bir yapısalcılıktan metinselliği (bir metnin diğeri üzerindeki etkilerini) vurgulayan bir postyapısalcılığa, oradan da yapısökümünde ısrar eden postmodernizme doğru ilerleyen bir yörünge izlemiştir”. (2)

Psikanalizin tekil öznesinin tekil anlatısının Lacan tarafından bu şekilde dönüştürülmesi psikanalitik özneyi yapı hilafina askıya almaktadır. Karşılaşan simgesel ağlar için zikredilen olumsallık bu noktada öznenin varoluşunun koordinatları içinde ortaya çıkmaktadır. Yani öznenin yaşadığı somut hayat, psikanalizin temel kurucu dayanağı olan yaşamın ilk yıllarındaki anne-çocuk ilişkisi ve tarihsel bağlam her ne ise olduğu halden ziyade bu yapının olumsallığına devrolunmuştur. Lacan'da ruhsal yapıyı harekete geçiren şey arzudur. Aslında arzunun bu ele geçmez doğası, hedefinden sürekli uzaklaşması ilişkili iki ek kavramla daha genişletilmesine neden olmaktadır: ihtiyaç ve talep. Bu döngüsel diyalektik "dil gibi yapılanmış bilinçdışından köken alan arzulara sahip özneyi" sürekli ileri doğru fırlatmaktadır. Bazen felaketine doğru, bazen tatminine ama hiç bir zaman huzur bulamayacağı bir yere. Ayrıca Lacan, corps morcele (parçalanmış beden) imgesini Oidipus'a karşı ortaya sürerek ya da ona öncelliğini vurgulayarak sağlam bir klinik içgörüde bulunmuştur. Çünkü bedene ilişkin parçalanma korkusu, tüm hadım edilme korkularından daha ilkseldir. Pek çok durumda Oidipal görüngü aslında bu erken döneme gönderme yapmaktadır. Ama Lacan'ın bu klinik içgörüyü salt klinik anlamda geliştirmekle ilgili pek derdi yoktu muhtemelen. Onun için bu parçalanmış görüntü insan dünyasının imgesel parçalanmışlığının metaforuydu. Aynı zamanda Hegel'den aldığı ‘yabancılaşma’ kavramını psikanalizle, diğer "kestirimsel bilimler"i eklemlemek için bir dayanak olarak kullanmıştı. Biyolojinin öncelliğinin psikanalizden elenmesi öznenin parçalanmışlığı imgesini sürdürmektede işe yarıyordu. Çünkü biyoloji özneyi tümlemek gibi "çocukca bir fantaziyi" temsil ediyordu Lacan için... Lacan ve bir grup psikanalist, 1953 yılında Société Psychanalitique de Paris (SPP)’den, bu topluluğun psikanalizi medikalize ettiği ve eğitimle ilgili meselelerden dolayı ayrılmışlardır (sonrasında Société Française de Psychanalyse, SFP’yi kurmak üzere). Bu tartışmanın arka planında psikanalizin Fransa’daki politik konumuna dair bir şeyler olmakla birlikte, Lacan’ın biyolojik imgesel fantaziye karşı yürüttüğü tartışmanın izlerini de görmek mümkündür.

Lacan’ın Temel Katkıları

Lacan’ın bilinçdışının bir dil gibi yapılandığına ilişkin öngörüsü gerçekten de psikanaliz tarihinde büyük bir dönüşüm yaratmıştır. Böylece psikanaliz -sadece analojiler ya da vaka örnekleri yoluyla- kendi kuramsal temellerini doğrulamak için diğer disiplinlere bakmaktan öte, diğer kültürel disiplinlerle arasında köklü bağlar kurmuştur. Lacan bu kavramsallaştırma ile “imgesel”, “simgesel” ve “gerçek” düzeylerde psikanalizin nasıl işlediğini tecrit etmeyi başarmıştır. Geç dönemlerinde ilgisinin odağını daha çok gerçek ve özellikle diğer dillere çevrilmeden kalmasını istediği jouissance oluşturmuştur.

Lacan’dan önce –Freud’da dahil- hiç kimse İmgesel’den, Simgesel’den, Gerçek’ten, Öteki’den, ötekiden, jouissance’tan, Babanın-Adı’ndan, fallusun işlevinden, ayna evresinden, hesaptan düşmeden, objet petit a’dan, fallik işlevden, sexuation’dan, bakıştan, sinthome’dan, kapitone noktasından, kadının ve cinsel ilişkinin olmadığından, kadının erkeğin semptomu olduğundan vs. bahsetmemiştir.

Lacan’ın son dönemi, kuramının ilk döneminden ayrılmaktadır: ilk dönemde sınır söylemin sınırıdır; söylem tam da psikanalizin alanıdır ve bilinçdışı ‘Öteki’nin söylemi’ olarak tanımlanır. 1960’ların sonlarına doğru, Lacan söylem kuramına, dört söylem (efendi, üniversite, histerik, analist), yani dört olanaklı toplumsal bağ tipi ya da öznelerarası ilişkileri yönlendiren şebekenin dört olanaklı eklemlenişi yoluyla nihai biçimini vermiştir.

S1 S2
__ __
$ a

Efendinin Söylemi

Bunlardan birincisi, –filogenetik ve ontogenetik nedenlerle- diğer söylemlerin öncülü olan efendinin söylemidir: Belli bir gösteren (S1), özneyi ($) bir başka gösteren için, daha doğrusu diğer bütün gösterenler (S2) için temsil eder. Sorun, bu anlamlandırıcı temsil işleminin hiçbir zaman, küçük bir a ile adlandırılan rahatsız edici bir artık, bir kalıntı ya da “dışkı” üretmeden gerçekleşmemesidir elbette. Diğer söylemler bu kalıntıyla (ünlü objet petit a ile) başa çıkmaya yönelik üç farklı girişimden ibarettir (Zizek 2005).

S2 a
__ __

S1 $

Üniversite Söylemi

Üniversite söylemi bu artığı hemen kendi nesnesi, “öteki”si kabul eder ve onu bir bilgi şebekesine (S2) uygulayarak bir “özne” haline dönüştürmeye çalışır. Pedagojik sürecin temel mantığı budur: Evcilleşmemiş bir nesneden (toplumsallaşmamış çocuktan), bilgi yüklemesi yoluyla bir özne üretiriz. Bu söylemin “bastırılmış” hakikati, ötekine yüklemeye çalıştığımız tarafsız “bilgi” suretinin ardında, efendi jestini her zaman saptayabilmemizdir.

a $
— —
S2 S1

Analistin Söylemi

Analistin söylemi efendininkinin tersidir. Analist artık/fazla nesne yerini işgal eder; kendisini doğrudan doğruya söylem şebekesinin artığıyla özdeşleştirir. İşte bu nedenle analistin söylemi ilk bakışta zannedildiğinden daha paradoksaldir. Tam da söylem şebekesinden kaçan, ondan “çıkan” , onun “dışkı”sı olarak üretilen unsurdan yola çıkarak bir söylem örmeye çalışır.

$ S1
__ __

a S2

Histeriğin Söylemi

Histeriğin söylemi işe öbür yandan başlar. Temel bileşeni, efendiye yönelik şu sorudur: “Ben niye senin olduğumu söylediğin şey olayım ki?” Bu “kurucu söz”le bağlantılı olarak her zaman “Bende, beni efendi (karı, kral) kılan ne var?” sorusu gündeme gelir. Başka bir deyişle histerik soru beni temsil eden gösteren (toplumsal şebeke içindeki yerimi belirleyen simgesel görev) ile benim orada-oluşumun simgeselleştirilmemiş artığı arasında bir yarık, kapatılamayan bir mesafe olduğu deneyimini dile getirir.Histeriğin (büyük Öteki’nin gözünde) temel sorunu varoluşunu nasıl çıkaracağı, nasıl izah edeceğidir.

Dört söylem matrisinin, aynı zamanda öznelerarası iletişim şebekesi içindeki olanaklı dört konumun matrisi olduğunu unutmamalıyız.

Peki Lacan’ın fikirleri diğer psikanalitik okulların düşüncelerinden ve bizzat Freud’un kendisinden nasıl ayrılabilir ? Diğer okullarla birlikte değerlendirdiğimizde göze çarpan ilk şey Lacan’ın teorisinin felsefi doğasıdır. Lacan için psikanaliz -en radikal anlamıyla- ruhsal sorunları çözmede kullanılan bir kuram ve teknik değildir, daha çok insan varoluşunun en kökensel özellikleriyle bireyleri yüzleştiren bir kuram ve tekniktir. Ona göre psikanaliz bireyin toplumsal gerçekliğin gereksinimlerine uyum sağlaması için bir yol değildir; bunun yerine psikanalizi ilk elde, ‘gerçeklik’in nasıl kurulduğunu açıklayan bir disiplin olarak görmektedir. Bu sadece o kişi –kadın veya erkek- hakkındaki bastırılmış hakikati kabul eden insan varlığını anlamamıza imkan vermez; bu insan gerçekliğinde gerçeğin nasıl ortaya çıktığını anlamamıza da olanak sağlar. Lacan’ın bakış açısına göre nöroz, psikoz ve sapıklıklar gibi patolojik yapılanmaların gerçekliğe yönelen köktenci felsefi girişimlere sahip olduğunu belirtmeliyiz. Takıntı nevrozundan yakındığım zaman, bu ‘hastalık’ gerçeklikle olan bütün ilişkime rengini verecektir ve kişiliğimin bütün yapısını tanımlayacaktır.

Klinik olarak bu temel yapıları ayırmada kullandığı kavramlara baktığımızda ise karşımıza hesaptan düşme, bastırma ve reddetme çıkmaktadır.

“Lacan, psikozlar ve nörozlar arasındaki temel ve büyük farklılıkları açıklamak için hesaptan düşme terimini ortaya atmıştır; nörozlar bastırma aracılığıyla oluşurken, psikozlar hesaptan düşme aracılığıyla oluşmaktadır. Bu ayrım üçüncü bir kategoriyle tamamlanmaktadır, bu ilk ikisinden daha az açık ve daha sorunlu olan, sapıklıklara özgü bir mekanizma olan reddetmedir. Lacan’ın çalışmasında etkili bir ayırıcı tanı yapmakta kullandığı bu üç terim sırasıyla Freud’un Verdrängung, Verwerfung ve Verleugnung terimlerine denk düşmektedir… Bunlar aynı zamanda bağımsız öznel yapılardır…”(3)

Diğer psikanalitik yaklaşımlara Lacan’ın temel eleştirisi, onların klinik yönelimine ilişkindir: Lacan’a göre psikanalitik tedavinin amacı hastanın iyi hissetmesini, başarılı bir sosyal yaşamı olmasını vs. sağlamak değildir; bunun yerine hastayı kendi arzusunun temel koordinatlarıyla ve çıkmazlarıyla yüzleştirmektir.

Lacan’ın Freud’a yaklaşımıyla ilgili, ilk bakışta göze çarpan ilk şey Lacan’ın kullandığı ‘Freud’a dönüş’ temasının psikanaliz alanının dışından gelmesidir: Freud’un kuramını açımlamak için Lacan karmaşık bir kuramsal yolculuğa çıkmıştır: Ferdinand de Saussure’ün linguistiğinden başlayarak, Claude Levi-Strauss’un yapısal antropolojisinin içinden geçip, matematiksel sayı kuramından Platon, Kant, Hegel ve Heidegger’e uzanan bir yoldur bu. Lacan’ın temel kavramlarının çoğunun Freud’un kendi kuramında karşılıkları yoktur: Freud hiç bir zaman İmgesel, Simgesel ve Gerçek’ten bahsetmemiştir; asla simgesel düzen olarak ‘Büyük Öteki’ hakkında konuşmamıştır; onun ‘ego/ben’ dediğine Lacan ‘özne’ demektedir. Lacan diğer disiplinlerden ithal ettiği bu kavramlardan, Freud’da örtük olarak zaten bulunanlar arasında bir ayrımın aracı olarak yararlanmaktadır. Örneğin, eğer psikanaliz bir ‘konuşma tedavisi’ ise, eğer patolojik sorunları sadece kelimelerle tedavi edebiliyorsa, belirli bir konuşma tasarımıyla ilişkide olmak zorundadır. Freud’un farkına varmadığı, Lacan’ın tezinde konuşma onun kuram ve pratiğini etkilemiştir ve bunu sadece Saussurean dilbilimine atıfla, konuşma kuramıyla ve tanımanın Hegelyan diyalektiği ile geliştirebiliriz.

Konuşmanın Türleri

Jacques Lacan, çağdaş düşünürlerin –psikanalistlerin- en çok tartışma ve çelişki yaratanlarından biridir. Ve kuşkusuz psikanalizin kurucusu Freud’dan sonra, bu disiplini en çok etkileyen kişidir ve ondan sonraki en önemli psikanalisttir. Lacancı kuram analiz odasının dışında pek çok alana uzanmıştır: ki bunlar arasında en başta edebiyat, eleştiri, film çalışmaları, cinsiyet ve feminizm tartışmaları, kültür çalışmaları, kadın çalışmaları ve sosyal teori sayılabilir. Bu yüzden Lacan, hiç kuşkusuz insan düşüncesini çok derinden etkileyen ve yönünü değiştiren birisidir. Belki de onun öncelikle ne olduğuna (yani bir klinisyen mi, bir filozof mu, bir eleştirel düşünür mü?) ya da tarihsel konumuna (yapısalcı mı, Hegelci mi, Heideggerci mi, postmodern mi, postyapısalcı mı? vs.) ilişkin tartışmalar bu geniş tartışma alanından kaynaklanmaktadır. Ama bu tartışmaların hemen tümündeki ortak yan, Lacan’ın dile ve öznelerarası konuşmaya verdiği önemi teslim etmekle işe başlamaktır.

Peki bir konuşma nedir? Gündelik konuşmalarımızda hemen her zaman söylemek istediğimiz şeyi mi söyleriz? Konuşmanın kesilmesi, dil sürçmeleri, bir kelimenin yerine bir başkasının söylenmesi ya da bazılarının söylenememesi ne anlama gelir? Freud sıradan görünen ve bir anlam taşımadığı düşünülen bu edim hatalarına bilinçdışı gerçekliğe ilişkin işaretler olarak yaklaşmıştır. Bruce Fink’in de belirttiği üzere:

“İki türden konuşma vardır: gündelik gerçeklikteki bilinçli konuşma ve öteki türden konuşmalar. Psikanaliz işte bu ikinci türden konuşmalarla ilgilidir. Lacan, ünlü mottolarından biri olan ‘Bilinçdışı bir dil gibi yapılanmıştır’da bilinçdışının kendine özgü kuralları ve grameri olan bir yapıda olduğunu ifade etmektedir.” (4)

Bu iddia basitçe bilinçdışının herhangi türden bir dile özdeş olduğunu söylemek anlamına gelmez. Böylece bu girişim bilinçdışının doğasına ilişkin kavrayışımızı kültürün, öznelerarasılığın ve söylemin alanına kaydırmaktadır. Söylem hiçbir zaman tek boyutlu değildir. Bir dil sürçmesiyle birlikte konuşmanın içinde süregiden en az iki söylem olduğunun farkına varırız. Bu küçük hatırlatma aynı zamanda konuşmanın bana geldiği bir Öteki olduğunu da hatırlatır. Bu kendine özgü yasalarıyla ve ‘kırılgan mutlak’ varlığıyla simgesel Öteki’dir. Öteki ve ego (ya da kendilik) aynı zamanda iki türden konuşmanın türediği iki farklı ruhsal alanıda ifade etmektedir.

Niçin Lacan?

Niçin Lacan sorusuna verilebilecek bir yanıtımız var: Çünkü Lacan psikanalizin bir kaç düzeydeki krizine çözüm bulmaktadır ve bunu yapan tek psikanalitik gelenekte Lacancı gelenektir. O bizim özgür ama zorunlu seçimimizdir. Lacancı geleneğin başlıca tespiti psikanalizin, psikiyatrik ilaçlar, bilişsel-davranışçı terapiler ve hedonist geç kapitalizm karşısında yenik düştüğüdür. 1970’lerin sonundan bu yana genel olarak psikanaliz indirgeyici doğasından, “fallusmerkezciliğinden” ve paternalliğinden dolayı eleştirilmektedir. İndirgeyiciliğinin temelde sosyal ve ekonomik-politik olguları psişikleştirmesinden kaynaklandığı iddia edilegelmektedir. Lacan’la birlikte ruhsallık ve toplumsal bağlam arasındaki ilişki pek çok açıdan yeniden tanımlanmıştır. Bu yüzden Lacancı teori pek çok sosyal bilim alanını etkilemeye devam etmektedir. Niçin Lacan sorusuna verilecek yanıt şudur: Çünkü ilk kez onunla birlikte Freud’un yarattığı devrimin kalbindeki şeye ulaşmak mümkün olmuştur, bu da psikanalizin gerçeğidir.

DİPNOTLAR

(1) Slavoj Zizek, Yamuk Bakmak, çev. T.Birkan, İstanbul: Metis, 2005. bkz.syf.224-225
(2) Elizabeth Wright, Lacan ve Postfeminizm, çev. E.Kılıç, İstanbul: Everest, 2002. bkz.syf.18
(3) Russell Grigg, Lacan, Language and Philosophy, New York, SUNY Series, 2008
(4) Bruce Fink, The Lacanian Subject, New Jersey, Princeton University Press, 1995. p.3-4

KAYNAKÇA

(1) Bruce Fink, A Clinical Introduction to Lacanian Psychoanalysis: Theory and Technique, Boston: Harvard University Press, 1997
(2) Bruce Fink, The Lacanian Subject, New Jersey, Princeton University Press, 1995
(3) J.D. Nasio, Jacques Lacan’ın Kuramı Üzerine Beş Ders, çev. Ö.Erşen-M.Erşen, Ankara: İmge, 2007
(4) Jacques Lacan, Écrits: A Selection, İngilizceye çev. A.Sheridan, New York: W. W. Norton, 1977
(5) Jacques Lacan, The Ethics of Psychoanalysis 1959-1960 (The Seminar of Jacques Lacan), edited by Jacques-Alain Miller, Ingilizceye çev. D.Porter, New York: W. W. Norton, 1997
(6) Jacques Lacan, The Four Fundamental Concepts of Psychoanalysis (The Seminar of Jacques Lacan), edited by Jacques-Alain Miller, Ingilizceye çev. A.Sheridan, New York: W. W. Norton, 1998
(7) Jean-Michel Rabaté (editör), The Cambridge Companion To Lacan, Cambridge: Cambridge University Press, 2003
(8) Russell Grigg, Lacan, Language and Philosophy, New York, SUNY Series, 2008
(9) Sarah Kay, Zizek, çev. Z.Kuyumcu, İstanbul: Encore, 2006
(10) Sean Homer, Jacques Lacan, London and New York: Routledge, 2005
(11) Slavoj Zizek, How To Read Lacan, New York: W. W. Norton, 2007
(12) Slavoj Zizek (editör), Lacan: The Silent Partners (Wo Es War), New York: Verso, 2006
(13) Slavoj Zizek, Yamuk Bakmak, çev. T.Birkan, İstanbul: Metis, 2005
(14) Slavoj Zizek, Enjoy Your Symptom, New York: Routledge, 1992

2009-03-05T02:40:00.000-08:00

Bülent Somay'ın katılımıyla...

Lacan Okumalari Icin Zizek Grubu (LOIZ)
PSİKANALİTİK ALAN

2008-2009 Dönemi Toplantilari

"Kadın yoktur."

Giriş: Özgür Öğütcen

Konuşmacı: Bülent Somay

Tartışmacı: Özge Soysal

Yer: TPD Istanbul Subesi (Hüseyinağa Mah. Mesrutiyet Cad. No: 10 Galatasaray - HSBC Banka Binasi, Tel:2516661)

Saat: 19:00-21:00

Tarih: 03.Nisan.2009 Cuma

Ucret: 20 TL.

Not: Katılmak isteyenlerin ozgur84@hotmail.com adresine email gondermeleri rica olunur.

2009-03-03T07:08:00.000-08:00

Belgesel Gösterimi

'Sapığın Sinema Rehberi'

Slavoj Zizek'ten muhteşem bir belgesel...
Türkçe altyazılı

Yer: TPD İstanbul Şubesi (Hüseyinağa Mah. Meşrutiyet Cad. No: 10 Galatasaray - HSBC Banka Binası, Tel: 251 66 61)

Saat: 19:00-21:00

Tarih: 20.Mart.2009 Cuma

Ücret: 15 TL

Önemli Not: Gösterime katılmak isteyen herkesin, yer sayısı kısıtlı olduğu için, mutlaka ozgur84@hotmail.com adresine email göndermesi gerekmektedir.

2009-02-26T11:20:00.000-08:00

ÇOK YAKINDA...

"SAPIĞIN SİNEMA REHBERİ"

BELGESEL GÖSTERİMİ

SLAVOJ ZİZEK'İN SKANDAL YARATAN BELGESELİ...

TÜRKÇE ALTYAZILIOLARAK

LOİZ TARAFINDAN YAKINDA

GÖSTERİLECEKTİR...

2009-02-06T00:32:00.000-08:00

Lacan Okumalari Icin Zizek Grubu (LOIZ)
PSİKANALİTİK ALAN

2008-2009 Dönemi Toplantilari

"Babanın Adları"

Konuşmacı: Özgür Öğütcen

Tartışmacı: Özge Soysal

Yer: TPD Istanbul Subesi (Hüseyinağa Mah. Mesrutiyet Cad. No: 10 Galatasaray - HSBC Banka Binasi, Tel:2516661)

Saat: 19:00-21:00

Tarih: 27.Şubat.2009 Cuma

Ucret: 20 TL.

Not: Katılmak isteyenlerin ozgur84@hotmail.com adresine email gondermeleri rica olunur.

2008-2009 Programi

1) Yapının Önemi

2) "Bilinçdışı bir dil gibi yapılanmıştır."

3) Gerçek

4) Baba'nın Adları

5) "Kadın yoktur."

6) "Cinsel ilişki yoktur."

7) Lacan 2009: Lacan güncel tartışmalarda ne söylüyor?

www.psikanalitikalan.com

2009-01-23T03:32:00.000-08:00

Lacanyen psikanalizle ilgili yeni bir web sitesi:

www.psikanalitikalan.com

2009-01-06T02:38:00.000-08:00

Lacan Okumalari Icin Zizek Grubu (LOIZ)

2008-2009 Dönemi Toplantilari

"GERÇEK"

Konuşmacı: Özge Soysal

Tartışmacı: Özgür Öğütcen

Yer: TPD Istanbul Subesi (Hüseyinağa Mah. Mesrutiyet Cad. No: 10 Galatasaray - HSBC Banka Binasi, Tel:2516661)

Saat: 19:00-21:00

Tarih: 30.Ocak.2009 Cuma

Ucret: 20 TL.

Not: Katılmak isteyenlerin ozgur84@hotmail.com adresine email gondermeleri rica olunur.

2008-2009 Programi

1) Yapının Önemi

2) "Bilinçdışı bir dil gibi yapılanmıştır."

3) Gerçek

4) Baba'nın Adları

5) "Kadın yoktur."

6) "Cinsel ilişki yoktur."

7) Lacan 2009: Lacan güncel tartışmalarda ne söylüyor?

2008-11-15T02:16:00.000-08:00

Yapının Önemi Özgür Öğütcen

Freud semptomu nasıl icat etti? Artı-değer ve artı-keyfin benzerliği nedir? Biçimsel bir analiz nedir? Bir semptom nedir? Gündelik yaşamın içinde orada olmayan bir şeyin izi var mıdır? ‘Ben yaptım’, ‘Ben konuştum’, ‘Gördüm, duydum’ vesaire dediğimizde bu fiillerimizde yabancı bir işgalcinin izleri var mıdır? Düşüncelerimizin ve konuşmalarımızın kontrolü bizde midir? Yoksa bizleri en iyi rüyalarımızdaki ‘ben’mi temsil etmektedir? Sıkıntı verici bir kabustan uyandığımızda içine uyandığımız, üzerinde uzlaştığımızı düşündüğümüz ‘gerçeklik’ denilen şu şey nedir?

Eğer ‘Ayna Evresi’ Lacan’ın psikanaliz alanındaki ilk keşfiyse, bunun teori ve pratiğin kabul edilen sınırlarını oluşturduğunu da itiraf etmek gerekir. 1951’de, psikanalizin ayırt edici Lacancı bir okuması ortaya çıkmadan yıllar önce, Lacan ‘Freud’a dönüş’ çağrısını yapmıştır. İki yıl sonra Roma’da, Lacan daha çok ‘Roma Söylevi’ olarak bilinen ve başlığı ‘Psikanalizde Konuşmanın ve Dilin İşlevi ve Alanı’ olan makaleyi sunmuştur. Bu makale sonraki on yıllar için tartışmalarını sürdüreceği temel meseleleri tanımladığı bir yazıdır: burada konuşma ve dil arasındaki ayrımdan ve öznenin Ben’den ayrımından bahseder; ayrıca bütün bunların yanında gösteren ve simgesel düzenle ilgili merkezi kavramları açıklar. 1953’te olan bir başka olayda, Lacan ve bir grup meslektaşının Paris Psikanaliz Enstitüsü’nden –Societe Française de Psychanalyse (SFP)`i kurmak üzere- ayrılmalarıdır. Roma Söylevi yeni bir okulun ve psikanalizde yeni bir yönelimin kurucu metnidir.

Lacan’ın gelişiminin mantığı, savaş sonrası Fransız toplumunun geçirdiği dönüşümleri yansıtmaktadır; bu yüzden farklı farklı `Lacanlar` vardır, ve aynı zamanda Lacan hegemonik ideolojik eğilimlere de çok çok duyarlıdır. Miller tarafından tanımlanan paradigmatik Lacan okumalarına kendimizi sınırlarsak dört ayrı evreden söz edebiliriz (Zizek 2004):

(1) İlki, vurguyu “büyük Öteki”nin yarı-aşkınsal belirleyici rolüne yapan “yapısalcı” Lacan’dır, burada simgesel düzen insan yaşamının olası koordinatlarını kurmaktadır. Jouissance burada öznenin kendi arzusunun hakikatinden nasıl kaçındığının tanıklığına dayalı bir yanlış imgesel bütünlük olarak tasarlanmaktadır: analizin görevi yorumlama süreci aracılığıyla semptomları çözmektir.

(2) İkinci ve sonraki paradigmada, imkansız Gerçek, Şeyin dipsiz uçurumunda jouissanceın büyük bir şiddetle birlikte kendini ortaya koyduğu yerdir –Yapıya ve bunun Yasasına tapınma kahramanca suisidal itaatsizlik jestiyle tersine çevrilmektedir, sonuçta özne simgesel topluluktan dışlanmaktadır. Bunun sosyo-politik arka planına gelince, Lacan’ın Antigone üzerine ünlü yorumunu yazarken Cezayir direnişine destek veren kız kardeşi Laurence Bataille’ın hapiste olduğunu akılda tutmak gerekir.

(3) Seminer XVII (1969-70)’deki dört söylem, Lacan’ın 1968 olaylarına yanıtıdır. Bunun öncülü çok iyi bilinen anti-yapısalcı duvar yazısının (Yapılar sokakta yürüyemez!) tersine çevrilmesidir. Bu seminer Yapıların nasıl sokakta yürüdüğünü göstermeye çalışır. Lacan’ın ilgisi çağdaş toplumu kuran hegemonik söylem olarak Efendi söyleminden Üniversite söylemine kayış üzerinedir. Bu bilimsel söylem aracılığıyla yeni türde bir baskının kurulduğunu göstermeyi amaçlamaktadır ve böylece baskı ilişkileri yasallaşmaktadır. Lacan’ın öğrencilere cevabı şöyledir: “Histerikler olarak, yeni bir efendi istiyorsunuz. Onu alacaksınız.”

(4) Son olarak, Seminer XX bugünün ABD’de başlayan, postmodern, geç kapitalist, tüketim toplumunun libidinal ekonomisini sağlar. Toplumsal tutunumu sağlayan stabil biçimler parçalanmaktadır. Yapısalcılık 1950 ve 60’larda Fransız entelektüel yaşamında baskın olan Yapısalcılık ilk sıradaki ve en önemli analiz yöntemiydi. Bu bir hareket değildi, aslında bir düşünme tarzıydı, geniş alanlara yayılan disiplinlerde kullanılan bir analiz biçimiydi. Bu disiplinler matematikten edebiyat eleştirisine kadar uzanmaktaydı. Yapısalcılık bütün insani ve sosyal fenomenlere uygulanabilir bir yöntem olarak görülüyordu. Birbirinden tamamen farklı ve bütünleşik bir form oluşturmayan bir grup düşünür bugün Yapısalcılık akımı adı altında anılmaktadırlar. Bunlar arasında psikolog Jean Piaget; dilbilimci Roman Jakobson; edebiyat kuramcıları Roland Barthes, Tzvetan Todorov ve Gerard Genette; toplum kuramcı Michel Foucault; Marksist filozof Louis Althusser ve tabi ki psikanalist Jacques Lacan sıkça bahsedilenlerdir. Yapısalcılığın kaynakları oldukça eklektiktir ve etkileri çok yaygındır, ama bir figürün çalışmaları bu gelenekten asla ayrı düşünülemez ya da o olmadan düşünülemez, bu kişi antropolog Claude Levi-Strauss’tur.

Levi-Strauss’un yapısal yöntembilimi Saussure’ün dil ve söz arasında yaptığı ayrımdan köken almaktadır veya başka bir deyişle dil gibi verili bir sistemle bir bireyin konuşmasındaki bu sisteme ilişkin açıklamaları arasında yaptığı ayrımdan kaynaklanır. Yapısalcılar kişisel göstergelerin anlamıyla ilgilenmezler, ama bütün gösterge-sisteminin ya da ‘yapı’nın organizasyonunu tanımlamakla ilgilidirler. Dilbilimi bu türde bir analiz için model sağlamaktadır, ancak Yapısalcılığın temel çalışma nesneleri sıklıkla sözel-olmayan gösterge sistemleri olmuştur: örneğin, Roland Barthes’ın moda üzerine olan çalışması ya da Levi-Strauss’un akrabalık sistemleri ve yemek hazırlama üzerine olan çalışmaları gibi. Yapısalcılığın temel öncülü bütün toplumsal etkinliğin bir dil gibi yapılandığıdır, o kadar ki bunların her biri gösterge sistemlerini kendilerine ait içsel kuralları ve grameriyle birlikte içermektedirler. Bu yüzden bireysel edimleri kendileriyle açıklayamayız ama onların anlam bulduğu toplumsal ilişkiler arkaplanından bunu yapabiliriz. Simgesel işlev Levi-Strauss, ‘Akrabalığın Temel Yapıları’ adlı sonraki çalışmalarına öncülük eden çalışmasında, ‘ilkel’ denilen topluluklardaki evlilik ve akrabalık sistemlerini incelemektedir. Bu topluluklarda birinin kurduğu evlilik ilişkisinin toplumun altta yatan temel yapısından aşağı kalır yanı olmadığını ileri sürmüştür; başka bir deyişle, bu temel yapı sonraki bütün toplumsal ilişkilerin içinden çıktığı yapıdır. Levi-Strauss’un çalışmasında neyin önemli olduğuna baktığımızda bunun onun ileri sürdüklerinin doğruluğu olmadığını görürüz, temel yapılar hakkındaki kavramı çok tartışılmış ve reddedilmiştir, ama çalışmasının doğası en önemli mirasıdır. Levi-Strauss bu süreçte önemli olanın gerçek kadınlar ve erkekler arasında olan değil, ama kadınların simgesel değiştokuşla birlikte nasıl göstergelere dönüştükleri olduğunu ileri sürmüştür. Kadınların değiştokuşu bir dile benzer şekilde gerçekleşmektedir –yani kendi kuralları ve düzenlemeleri olan ama bunların aynı zamanda bireysel sistem kullanıcılarına bilinçdışı olduğu bir şekilde gerçekleşmektedir.

Lacan, Levi-Strauss’tan iki önemli ders çıkarmıştır (Homer 2005):

1. Bütün diğer akrabalık ilişkilerinin ve toplumsal ilişkilerin altında temel bir yapı –bir tekil bilinçdışı yapı- vardır.
2. Akrabalık sistemleriyle birlikte bunların nasıl meydana geldiği ve evli gerçek insanları nasıl kapsadığı verili değildir, ama bu bir simgesel değiştokuş sürecidir.

Lacan, Levi-Strauss’un yapısal antropolojisinden insan dünyasının özelliklerinin simgesel işlevinin ne olduğu fikrini edinmiştir –bu işlev hayatımızın bütün boyutlarına müdahale etmektedir. Saussure ve Dilbilimsel Gösterge Ferdinand de Saussure’ün Genel Dilbilim Dersleri insani ve sosyal bilimlerde bir Kopernikci devrimdir. Saussure’den önce dil çalışmaları daha çok filoloji ve etimolojiyle ilgiliydi, yani sözcüklerin tarihini ve kökenini araştırıyordu. Geleneksel olarak dilbilimciler dilin bağımsız birimlerden ya da sözcüklerden oluştuğunu düşünüyorlardı, her sözcüğün kendisine ait bir “anlamı” vardı. Saussure, eğer dilbilimciler bilimsel olmak istiyorlarsa tarihsel ilkeler üzerine temellenen bir yaklaşımdan vazgeçmelidirler diyordu ya da diakronik yaklaşımdan. Bilimsel yöntem öncelikle çalışma nesnesini tanımlamalıdır. Dilbilimi açısından bu dile tarihsel bir bakıştan çok sinkronik bir bakışı gerektiriyordu, yani herhangi bir verili zamanda tam bir sistem olarak işleyen bir sistem. Bu sistemde, en azından kuramsal olarak, bütün kurallar eş zamanlı olarak dilin kullanıcılarının emrine amadeydi.

Dili kullandığımız zaman arkaplanda bir sözlükçe, sözdizim, gramer ve kurallara karşı bunu yaparız; konuştuğumuz veya yazdığımız zaman bütün bu bileşenlerin bilinçli olarak farkında değilizdir, ama bunlar neyi söyleyip neyi söyleyemeyeceğimizi belirlerler. Eğer bu kuralları ihlal edersek konuşmamız anlamsızlaşır. Saussure dilin üç boyutunu ayrıştırmıştır:

• Dilin (language) kendisi evrensel bir insan iletişimi fenomenidir.
• (Langue) Dil bir hususi dildir ya da dil sistemidir (örneğin İngilizce gibi)
• Kullanılan dilde söz (parole) spesifik konuşmalar ya da telaffuzlardır. Saussure’ün çalışması bu kategorilerden ikincisiyle ilgilidir, yani bir sistem olarak dille ve bu sistemin anlamı nasıl ürettiğiyle ilgilidir.

Lacan’la ilişkisi içinde burada önemli olan bireysel konuşan öznenin bu sistemin kendisine bilinçdışı kalmasıdır. Saussure’ün dil çalışmalarına en orijinal katkısı, dili total bir sistem olarak kavramsallaştırmasıdır –bu sistemin kuralları bilinçdışı kalmaya devam etse de kişilerin neyi söyleyebileceğini inşa etmektedir. Saussure’e göre, dil basitçe dünyadaki bir dizi şeye ya da fenomene karşılık gelen bir terimler listesi değildir. Dil daha çok bir göstergeler sistemidir. Buna mukabil bir dil teorisi dili gerçek dünyadaki nesnelere doğrudan karşılık gelen göstergeler sistemi olarak görmektedir. Bunu şöyle gösterebiliriz:

Sözcük -------------- Kavram ---------------- Gönderge

Saussure ise sözcüklerin maddi dünyada doğrudan göndergeleri olmadığını iddia etmektedir. Sözcük --------------Kavram Gönderge

Eğer ‘ağaç’ ya da ‘sandalye’ sözcüklerini söylersem hemen aklımıza ağaçlar veya sandalyelerle ilgili kavramlar gelecektir. Ama bu görüntüler gerçekte maddi dünyadaki spesifik bir ağaca ya da bir sandalyeye gönderme yapmayacaktır. Bunun yerine hepimiz farklı ağaçlar veya sandalyeler üzerine düşüneceğiz. ‘Ağaç’ sözcüğü nasılsa bir ‘şeye’ –bir gerçek ağaca- değil ama bir ağaç kavramına gönderme yapmaktadır. Sözcük hiçte spesifik bir göndergeye gönderme yapmamaktadır, ama bir kavrama gönderme yapmaktadır ve dilbiliminin kendine özgü ilgi alanı –bu dilbilimsel gösterge- bir sözcük ve onun kavramından oluşmaktadır.

Saussure’ün dilbilimsel göstergesinin iki bileşeni vardır: gösteren olarak adlandırılan ses paterni veya yazılı sözcük ve gösterilen olarak adlandırılan kavram.

Gösteren ve gösterilen arasındaki ilişki keyfidir ve toplumsal gelenek tarafından belirlenmiştir. Ama eğer dil dünyadaki nesnelere karşılık düşmüyorsa nasıl anlamlı hale gelmektedir? Saussure’e göre, anlam bireysel göstergelerde ikamet etmez ama dil sisteminin kendi içindeki göstergeler arasındaki ilişkidir. Dil –herhangi verili bir göstergenin kendi anlamını diğer göstergelerden olan farkı aracılığıyla kazanmasıyla- farklara dayalı bir sistemi yaratmaktadır. Konuştuğumuzda belirli kelimeleri kullanırız ve diğerlerini dışlarız. Örneğin, ‘sandalye’ ya da ‘koltuk’ demektense ‘iskemle’ diyebilirim. Herbiri üzerine oturabileceğim bir eşyadır ama hepsinin farklı anlamları vardır. Bu seçme bileşeni dilin paradigmatik ekseni olarak adlandırılmaktadır. Ama istediğim herhangi bir sözcüğü seçemem. Bunları bir anlam ifade etmeleri için sözdizimsel olarak sistematik bir şekilde sıralamak zorundayımdır, buna dilin sintagmatik ekseni denilmektedir. Örneğin:

Yarın İstanbul’dan ayrılacağız, dedigimde

Özne biz yerine ben, siz vs. olabilir; yarın ise bugün, gelecek yıl vs. olabilir. Bu alternatifler arka planda mevcuttur, ve bir anlam ifade edeceklerdir. Ama

İstanbul yıl ayrılmak ben

Dediğimde bir şey ifade etmeyecektir. Bu sözdiziminin, gramerin ya da sintagmatik eksenin işlevidir. İşte dil bu iki eksenin –paradigmatik ve sintagmatik olanın- kombine edilmesiyle işler. Dil karmaşık bir göstergeler ağı olarak varolmaktadır.

Verili bir gösterge içsel değerinin ya da anlamının faydasıyla tanımlanamaz, ama bütün gösterme sistemindeki göreceli pozisyonu aracılığıyla ve bu sistemdeki diğer bütün göstergelerden farkı aracılığıyla tanımlanabilir. Bir gösterge bizi gerçek maddi dünyadaki spesifik bir nesneye göndermez, ama diğer bir göstergeye gönderir, o da bir diğerine, o da bir diğerine ...

Saussure’ün dilbiliminden alınacak üç ders vardır:

1. Dil bilinçten önce gelir; konuşan özneler olarak dilin içine doğarız.
2. Dil gerçekliği yansıtmaz ama bir kişinin deneyimleri verili bir dil sisteminin sınırlamaları içinde gerçekleşir.
3. Dil tekil bir anlamın yerleşebileceği mutlak ve değişmez bir sistem değildir, daha çok bir dizi farka dayalı ilişkidir.

Saussure’ün bütünsel bir sistem olarak dil kavramı Levi-Strauss’un yapı kavramı için ve Lacan’ın simgesel düzen kavramı için bir model sağlamıştır. Ama Lacan ve Saussure arasında çok önemli bir fark vardır. Saussure için, göstergenin iki yarısı her zaman ayrılmaz biçimde bir aradadır –bir kağıdın iki yüzü gibi-. Lacan ise bu göstergenin bölünemezliğini sorunsallaştırmıştır.

GÖSTERENİN ÜSTÜNLÜĞÜ

Lacan dilbilimsel göstergenin keyfi doğasını kabul etmekle birlikte Saussurean dilbilimine karşı iki temel iddia öne sürmektedir: bunlar göstergenin bölünemezliği ve gösterilenin gösterene üstünlüğüne karşı ileri sürülmüş tezlerdir. The Agency of the Letter in the Unconscious, or Reason Since Freud (1997c)’da verdiği ünlü örnekte Saussurean göstergenin işlevine ilişkin aşina illüstrasyonu eleştirir, bu bir ağaç resmidir; ama bunun yerine başka bir örnek verir: Sonra da şu hikayeyi anlatır:

Bir tren istasyona varır. Küçük bir oğlan ve küçük bir kız, kız ve erkek kardeşler, kompartmanda yüz yüze, camın yanında oturmaktadırlar, tren istasyona girer ve sonra da durur. Erkek kardeş, “Bak” der, “Kadınlar”; “Salak” diye yanıtlar kız “Erkekler yazdığını görmüyormusun”.

Lacan’ın iddiasına göre bu örnek, gösterenin gösterilenin içine girdiğini ortaya koymanın bir yoludur. Kapılar aynıdır, peki bir tuvalet kapısını diğerinden ayıran şeyin ne olduğuna, üzerindeki gösterenden başka hiçbir şey olmadığı yanıtından başka yanıtımız var mı? Lacan böylece Saussure’ün sunduğu öncelik sırasını tersine çevirmektedir: gösteren/gösterilen.

Lacan’ın reformülasyonu: Gösteren/gösterilen

Gösterenin büyük harfle başlaması gösterilen üzerindeki öncelliğini belirtirken; iki elementi ayıran aradaki “çizgi”de göstergenin ayrılamazlığını simgeler ama kendi temel bölümünde. Aradaki çizgi anlama karşı bir bariyer olarak işlev görmektedir. Peki bir gösteren bir gösterilene gönderme yapmıyorsa, çünkü aralarında bir bariyer vardır, neye atıf/gönderme yapar? Tabi ki başka bir gösterene. Kısaca söylemek gerekirse, bir gösteren bizi başka bir gösterene gönderir; bu bizi sırasıyla birinden diğerine gönderen neredeyse sonsuz bir anlamlandırma zinciridir. Eğer spesifik bir sözcüğün ya da kavramın anlamını tanımlamayı denersek, bunu ancak diğer sözcükler aracılığıyla yapabiliriz; ve böylece gösterge üreten sonsuz bir sürecin içine yakalanmış oluruz.

Öyleyse dil sistemi şemamızı yeniden yazabiliriz: Gösteren -------- Gösteren ------------ Gösteren ----------- Gösteren gösterilen gösterilen gösterilen gösterilen

Anlamlandırma her zaman bir süreçtir –bir zincirdir. Bunun öğelerinden hiçbiri gerçekten bir anlamdan ya da gösterilenden “oluşmaz” ama her gösteren bir anlam üzerinde ısrar etmektense, kendinden sonraki gösterene doğru anlamı sürükler. Anlam sabit değildir ya da Lacan’ın dediği gibi, gösterenin altında gösterilenlerin aralıksız bir kaymasıdır. Ancak Lacan “sabit” bir anlamın hiç olmadığını ileri sürmemektedir. “Anchoring points” ya da points de caption dediği kavram bu aralıksız kaymayı durdurmaya ve istikarlı anlamların kurulmasına izin verir. Point de caption terimi harfi harfine kanepelerin döşemeleri üzerindeki düğmelerden gelmektedir ve bir şeyleri tutturmaya yarar. Tarihselliğin karşıtı olarak Saussure’ün dilin analiziyle ilgili “bilimi”, Lacan’a Freud’un “konuşma tedavisi” üzerinde çalışmak için bir model sağlamıştır. Lacan için “yapı” bilinçdışıdır; Saussure ise bizimle birlikte olan ve ne dediğimizi inşa eden bir “yapı”nın ne olduğunu ortaya koymuştur. Bilinçdışı bir kez dil aracılığıyla hemen üretilmiştir ve dilin kuralları ile kurulmuştur. Bu kesin mekanizmaların ne olduğuna ilişkin fikirleri sağlayan kişi Roman Jakobson’dur.

ROMAN JAKOBSON (1896-1982)

Jakobson, Saussure’ün dilin iki ekseni –yani paradigmatik ve sintagmatik olanlar- arasında yaptığı ayrımı kabul etmiştir ve bu iki eksenle retorik figürler olan metafor ve metonimi arasında bir benzerlik olduğunu öne sürmüştür. Metafor, bir sözcüğün veya açıklamanın bir başka sözcüğü açıklamada, bu ikincisinin doğrudan bir benzerliği olduğunu söylemeden, kullanılmasıdır. Metonimi ise bir şey için bir terimin kullanımına uygulamada başka bir şeyin eşlik etmesidir, örneğin birisi kralın pozisyonu için “taç” diyebilir ya da “yelken” dediğinde bir kayığı ima edebilir vs. Jakobson metaforun bir terimin yerine bir diğerinin geçtiği bir yer değiştirme edimi olduğunu ve bu yüzden paradigmatik aksa veya seçim aksına benzediğini belirtmektedir. Metonimi ise bir ardışıklık ilişkisidir, bir terimi bir diğerine gönderir; çünkü bunlar birbiriyle ilişkilidir ya da çok yakınlardır ve bu yüzden sintagmatik eksende ya da kombinasyon ekseninde yer alırlar. Lacan, Jakobson’un metafor ve metonimiyle ilgili yapısal modeliyle Freud’un rüya çalışması süreci arasında doğrudan bağlantılar görmektedir: yoğunlaştırma (condensation) ve yer değiştirme (displacement). Yoğunlaştırma bir rüyadaki iki veya daha fazla göstergenin ya da görüntünün birleşik bir görüntü içinde kombine edildiği bir sürecin tasarlanmasıdır ve böylece bunlara kurucu öğeler olarak yatırım yapılmaktadır. Örneğin bir perseküsyon rüyasında, rüya gören bilinmeyen bir otorite figürü tarafından cezalandırıldığı bir rüya görebilir ve bu bilinmeyen figürü hayatındaki birisi olarak tanımlamaya çalışabilir. Ama bu figür tek bir kişi olmayabilir, bir bileşkedir bir yoğunlaştırmadır veya farklı bir kaç kişi birdendir –aileden birileri, işyerinden birileri, partnerler vs. rüya görenin sahip olduğu bütün bu çiftdeğerli hissiyatlar rüyada tek bir persekütörün çevresinde kombine edilir. Yerdeğiştirme ise anlamın bir göstergeden diğerine aktarılması aracılığıyla işleyen bir süreç olarak tanımlanmaktadır. Bir anksiyete rüyasını örnek olarak ele alalım. Anksiyete rüyasında rüya gören yaşamındaki bazı önemsiz olaylarla ilgili kaygı duymaktadır diyelim, ama bu basitçe yüz yüze kaldığı daha ciddi sorunlarla karşılaşmaktan kaçınmasına veya bunlara yer değiştirtmesine yaramaktadır. Bu iki süreç –yoğunlaştırma ve yer değiştirme- Freud’un bilinçli düşünceye karşıt olarak öne sürdüğü ikincil süreçten farklı olarak birincil sürece aittir. Lacan’a göre bilinçdışı metafor ve metoniminin kurallarına uygun olarak işlemektedir.

SİMGESEL DÜZEN

1950’li yıllar boyunca Lacan, simgelerin ortaya çıkışına uygun olarak insan dünyasının yapılandığı bir sistemi ortaya koymakla ilgiliydi. Burada Lacan, her şeyin simgesele indirgenebileceğini söylememektedir; ama simgeler bir kez göründüğünde, her şey bu simgelere ve bunların yasasına göre düzenlenir, yapılanır; bunun içine bilinçdışı ve insan öznelliğide dahildir. Freud’a göre, bilinçdışı bizden kurtulan ve kontrol edemediğimiz varoluşumuzun bir parçasıdır; yani yarı-tözsel bir boyuttadır. Ama aynı zamanda düşüncelerimizi ve isteklerimizi inşa eder. Lacan’a göre ise, bilinçdışı göstergelenen materyalden oluşmaktadır. Bilinçdışı, bizim kontrolümüzün ötesinde, bir gösterme sürecidir; biz dili konuşmayız, dil bizim aracılığımızla konuşur. Bu bağlamda Lacan bilinçdışını Öteki’nin söylemi olarak tanımlamıştır. Büyük Öteki dildir, simgesel düzendir; bu Öteki asla tamamiyle özneye asimile edilemez; radikal bir ötekiliktir –bununla birlikte bilinçdışımızın kalbindeki biçimlerdir. Lacan, simgesel düzeni insani evrenin sınırını işaretleyen bütünleştirici bir kavram olarak tasarlamıştır. Dilin içine doğarız –dil diğerlerinin arzularının eklemlendiği yerdir ve kendi arzumuzu buna eklemlemeye zorlar. Lacan’ın bir söylem döngüsü olarak adlandırdığı şeye hapsolmuşuzdur: Bu döngünün söylemi bütünleştiğim yerdir. Ben bunun bağlantılarından biriyim. Örneğin, babamın söyleminde, o kadar ki babam hata yaptığında bunu tekrar üreterek ben kendimi suçlu hissederim. Bunları yaptığım için suçlu hissederim, ama sadece onun oğlu olduğum için değil, çünkü hiç kimse söylemin zincirini durduramaz, ve kesin olarak benim görevim bunu bir başkasına aktarmaktır. (Lacan 1978:89) Bu söylem döngüsünün içine doğarız; o bizi doğumumuzdan önce işaretler ve ölümümüzden sonrada devam edecektir. Tamamiyle insan olmada bu simgesel düzenin (dil yasasının, ya da söylemin) hükmü altındayız; bundan kurtulamayız.

Kaynaklar
1.Zizek, S (2004), On Belief, Routledge, 2004, New York
2.Homer S (2005), Jacques Lacan, Routledge, 2005, New York

Lacan-Zizek 2009

2008-11-15T02:13:00.000-08:00

Lacan Okumalari Icin Zizek Grubu (LOIZ)

2008-2009 Dönemi Toplantilari II

"Bilinçdışı
bir dil gibi yapılanmıştır."

Konuşmacı: Özgür Öğütcen

Tartışmacı: Özge Erşen-Soysal

Yer: TPD Istanbul Subesi (Hüseyinağa Mah. Mesrutiyet Cad. No: 10 Galatasaray - HSBC Banka Binasi, Tel:2516661)

Saat: 19:00-21:00

Tarih: 19.Aralik.2008 Cuma

Ucret: 10 TL.

Not: Katılmak isteyenlerin ozgur84@hotmail.com adresine email gondermeleri rica olunur.

2008-2009 Programi

1) Yapının Önemi
2) "Bilinçdışı bir dil gibi yapılanmıştır."
3) Gerçek
4) Baba'nın Adları
5) "Kadın yoktur."
6) "Cinsel ilişki yoktur."
7) Lacan 2009: Lacan güncel tartışmalarda ne söylüyor?

2008-10-06T05:45:00.000-07:00

Lacan Okumalari Icin Zizek Grubu (LOIZ)
2008-2009 Dönemi Toplantilari I

"Yapının Önemi"

Konuşmacı: Özge Erşen
Tartışmacı: Özgür Öğütcen
Yer: TPD Istanbul Subesi (Hüseyinağa Mah. Mesrutiyet Cad. No: 10Galatasaray - HSBC Banka Binasi, Tel:2516661)
Saat: 19:00-21:00
Tarih: 07.Kasim.2008 Cuma
Ucret: 10 TL.
Not: Katılmak isteyenlerin ozgur84@hotmail.com adresine email gondermeleri rica olunur.

2008-2009 Programi

1) Yapının Önemi
2) "Bilinçdışı bir dil gibi yapılanmıştır."
3) Gerçek
4) Baba'nın Adları
5) "Kadın yoktur."
6) "Cinsel ilişki yoktur."
7) Lacan 2009: Lacan güncel tartışmalarda ne söylüyor?

İleri Okumalar Listesi

2008-09-03T09:14:00.000-07:00

Jacques Lacan`ın Çalışmaları:

1. Ecrits (Paris: Editions du Seuil, 1966)-Ingilizce çevirisi: Ecrits: A Selection by Alan Sheridan (London: Tavistock Publications, 1977)-Yeni versiyonu: Ecrits: A Selection, NY: Norton, 2002. by Bruce Fink)
2. Le Seminaire (1975), Livre I: Les ecrits techniques de Freud, Paris: Ed. du Seuil (English version, The Seminar of Jacques Lacan, Book I: Freud's Papers on Technique, 1953-54, ed. J.-A. Miller, trans.J.Forrester, Cambridge: Cambridge University Press, 1988)
3. Le Seminaire (1978), Livre II: Le moi dans la theorie de Freud et dans la technique de la psychanalyse, 1954-55, Paris: Ed. du Seuil (English version, The Seminar of Jacques Lacan, Book II: The Ego in Freud's Theory and in the Technique of Psychoanalysis, 1954-55, ed. J.-A. Miller, trans. S.Tomaselli, Cambridge: Cambridge University Press, 1988)
4. Le Seminaire (1981), Livre III: Les Psychoses (English version, The Seminar of Jacques Lacan, Book III: The Psychoses 1955-56)
5. Le Seminaire (1986), Livre VII: L'ethique de la psychanalyse (English version, The Ethics of Psychoanalysis)
6. Le Seminaire (1973), Livre XI: Les quatre concepts fondomentaux de la psychanalyse (English version, The Four Fundamental Concepts of Psycho-Analysis)
7. Le Seminaire (1975), Livre XX: Encore (English version, Encore, On Feminine Sexuality, The Limits of Love and Knowledge)

Lacan Üzerine Yapılan Bazı Çalışmalar

1. Feldstein, R., Fink, B. and Jaanus, M. (eds) (1995) Reading Seminar XI: Lacan's Four Fundamental Concepts of Psychoanalysis, NY: SUNY Press.
2. Feldstein, R., Fink, B. and Jaanus, M. (eds) (1996) Reading Seminars I and II: Lacan's Return to Freud, NY: SUNY Press.
3. Barnard, S. and Fink, B (eds) (2002) Reading Seminar XX: Lacan's Major Work on Love, Knowledge, and Feminine Sexuality, Albany, NY: SUNY Press.
4. Benvenuto, B. and Kennedy, R. (1986) The Works of Jacques Lacan: An Introduction, NY: St Martin's Press.
5. Evans D. (1996) An Introductory Dictionary of Lacanian Psychoanalysis, London: Routledge.
6. Fink, B. (1995) The Lacanian Subject: Between Language and Jouissance, Princeton, NJ: Princeton University Press.
7. Nobus, D. (1998) Key Concepts of Lacanian Psychoanalysis, London: Rebus Press.
8. Roudinesco, E. (1993) Jacques Lacan: Esquisse d'une vie, histoire d'un systeme des pensee, Paris: Librairie Artheme Fayard
9. Adams, P. (1996) The Emptiness of the Image, London: Routledge.
10. Brooks, P. (1992) Reading for the Plot, Cambridge, MA: Harvard University Press.
11. Copjec, J. (1994) Read my Desire: Lacan Against the Historicists, Cambridge, MA: MIT Press.
12. Cowie, E. (1997) Representing the Woman: Cinema and Psychoanalysis, London: Macmillan.
13. Derrida, J. (1987) The Post Card: From Socrates to Freud and Beyond, trans. A.Bass, Chicago, IL: University of Chicago Press.
14. Grosz, E. (1990) Jacques Lacan: A Feminist Introduction, London: Routledge.
15. Zizek, S. (1992) Looking Awry: An Introduction to JL Through Popular Culture, Cambridge, MA: MIT Press. (Türkçesi Yamuk Bakmak, çev:T.Birkan, Metis)
16. Zizek, S. (2001) The Fright of Real Tears: Krzystof Kieslowski Between Theory and Post-Theory, London, BFI Publishing

2008-09-03T09:09:00.000-07:00

LOIZ (Lacan Okumaları İçin Zizek Grubu) 2008 Ekim'inden itibaren toplantılarına devam ediyor. Geçen yıl başlangıç yaptığımız temel kavramlara bu yılda daha geniş bir klinik vurguyla birlikte devam edeceğiz.

Herhangi bir aksilik olmazsa toplantıları TPD'de yapmayı sürdüreceğiz. Toplantıların ayrıca kesin saat ve tarih duyurularıda yapılacak.

Bu yıl yedi seminer konusu belirledik:
1) Yapının Önemi
2) "Bilinçdışı bir dil gibi yapılanmıştır."
3) Gerçek
4) Baba'nın Adları
5) "Kadın yoktur."
6) "Cinsel ilişki yoktur."
7) Lacan 2009: Lacan güncel tartışmalarda ne söylüyor?

Fiona Faraci
Özge Erşen
Özgür Öğütcen

2008-05-25T09:44:00.000-07:00

2008-05-25T09:40:00.000-07:00

Lacan Okumaları İçin Zizek Grubu (LOİZ)
Lacan ve Zizek: Temel Kavramlar Semineri IV

"Öznenin Kuruluşu"

Konuşmacı: Özge Erşen
Tartışmacı: Özgür Öğütcen

Yer: TPD Istanbul Subesi (Hüseyinağa Mah. Mesrutiyet Cad. No: 10Galatasaray - HSBC Banka Binasi, Tel:2516661)
Tarih: 05.Haziran.2008 Perşembe
Saat: 19:00-21:00
Ücret: 10 ytl
Not: Katılmak isteyenlerin ozgur84@hotmail. com adresine emailatmaları rica olunur.